رژیم فستینگ برای افراد مبتلا به دیابت نسخه‌ای عمومی و بی‌خطر نیست. حذف یا محدود کردن وعده‌های غذایی میتواند در کنار برخی داروها باعث افت قند خون شود و در بعضی افراد، بهویژه هنگام کم‌آبی یا کاهش انسولین، خطر افزایش شدید قند و کتواسیدوز را بالا ببرد. بنابراین شروع فستینگ باید بعد از بررسی نوع دیابت، داروها، سابقه افت قند و وضعیت کلیه انجام شود.
منظور از فستینگ در این مطلب، الگوهایی مانند محدود کردن ساعات غذاخوردن است؛ برای مثال خوردن غذا در یک بازه ۱۰ ساعته و پرهیز از کالری در ساعات باقی‌مانده. این روش با روزه‌داری مذهبی یکسان نیست، اما در هر دو حالت، تغییر زمان وعدهها برای فرد مبتلا به دیابت نیازمند برنامه‌ریزی پزشکی است. این مطلب جایگزین نظر پزشک یا متخصص تغذیه نیست.
رژیم فستینگ برای افراد مبتلا به دیابت چه خطرهایی دارد؟
بدن هنگام فاصله طولانی بین وعدهها از ذخایر گلوکز استفاده می‌کند. اگر فرد انسولین یا داروهایی مصرف کند که قند خون را پایین می‌آورند، مقدار دارو ممکن است با میزان غذای دریافتی هماهنگ نباشد و افت قند رخ دهد.
از طرف دیگر، حذف وعدهها همیشه به معنای کنترل بهتر قند نیست. خوردن حجم زیادی از نان، برنج، شیرینی یا نوشیدنی شیرین در پایان فست میتواند قند خون را ناگهان بالا ببرد. کم‌آبی، بیماری، فعالیت بدنی سنگین و مصرف نامنظم دارو نیز این نوسان را بیشتر می‌کنند.
- افت قند خون: لرزش، عرق سرد، تپش قلب، گرسنگی شدید، گیجی یا تاری دید از نشانه‌های آن هستند.
- افزایش قند و کم‌آبی: تشنگی زیاد، تکرر ادرار، خشکی دهان و خستگی می‌توانند هشداردهنده باشند.
- کتواسیدوز دیابتی: تهوع، استفراغ، درد شکم، تنفس غیرعادی و بوی میوه‌ای دهان، به‌خصوص در دیابت نوع یک، نیازمند رسیدگی فوری هستند.
چه افرادی نباید بدون تأیید پزشک فستینگ را شروع کنند؟
خطر فستینگ برای همه یکسان نیست. افراد زیر باید پیش از هر نوع محدودیت زمانی غذا با پزشک یا تیم دیابت مشورت کنند و گاهی لازم است از این روش صرف‌نظر کنند:
- افراد مبتلا به دیابت نوع یک یا کسانی که سابقه کتواسیدوز دارند
- افرادی که افت قند مکرر، بی‌خبری از افت قند یا قند خون بسیار ناپایدار دارند
- مصرف‌کنندگان انسولین یا داروهایی مانند سولفونیل‌اوره‌ها که می‌توانند افت قند ایجاد کنند
- زنان باردار یا شیرده و افراد در حال برنامه‌ریزی برای بارداری
- کودکان و نوجوانان مبتلا به دیابت، سالمندان ناتوان یا افراد دچار اختلال شناختی
- افراد مبتلا به بیماری کلیه، بیماری کبد، اختلال خوردن یا کسانی که اخیراً جراحی یا بیماری شدید داشته‌اند
این فهرست جای ارزیابی فردی را نمی‌گیرد. حتی در دیابت نوع ۲ که با قرص کنترل می‌شود، نوع دارو و میزان کنترل قند اهمیت دارد.
اگر پزشک فستینگ را تأیید کرد، از کجا شروع کنیم؟
شروع تدریجی معمولاً از فست‌های طولانی ایمن‌تر است. به‌جای حذف ناگهانی یک روز کامل غذا، ممکن است پزشک بازه‌ای کوتاه‌تر مانند ۱۲ ساعت شبانه را پیشنهاد کند و سپس بر اساس قند خون و حال عمومی، درباره ادامه مسیر تصمیم بگیرد.
- برنامه دارویی را مشخص کنید: از پزشک بپرسید هر دارو را در روزهای فست چه زمانی مصرف کنید و آیا نیاز به تغییر مقدار آن وجود دارد. هیچ دارویی را خودسرانه حذف نکنید.
- قند خون را بیشتر بررسی کنید: زمان‌های اندازه‌گیری به دارو و برنامه درمانی بستگی دارد، اما معمولاً بررسی پیش از شروع فست، هنگام بروز علائم و پس از پایان آن اهمیت دارد. عددها و علائم را یادداشت کنید.
- وعدهها را باکیفیت تنظیم کنید: در ساعات مجاز، پروتئین، سبزیجات، حبوبات، غلات سبوس‌دار و چربی‌های مفید را در اندازه متعادل بگنجانید؛ گرسنگی طولانی را با شیرینی و حجم زیاد برنج جبران نکنید.
- آب کافی بنوشید: آب و نوشیدنی‌های بدون شکر معمولاً انتخاب مناسب‌تری هستند، مگر اینکه پزشک به دلیل بیماری کلیه یا قلب محدودیت مایعات تعیین کرده باشد.
- ورزش را با احتیاط انجام دهید: تمرین سنگین در حالت ناشتا میتواند خطر افت قند یا کم‌آبی را بیشتر کند. زمان ورزش و نیاز به میان‌وعده باید با برنامه درمانی هماهنگ باشد.
چه زمانی باید فستینگ را متوقف کرد؟
بروز علائم افت قند، گیجی، ضعف غیرعادی، غش، استفراغ، درد شکم یا تنفس دشوار دلیل ادامه دادن فستینگ نیست. اگر دستگاه اندازه‌گیری قند یا کتون در اختیار دارید، طبق محدوده‌هایی که پزشک مشخص کرده عمل کنید؛ یک عدد به‌تنهایی بدون توجه به علائم و داروها تفسیر کاملی به دست نمی‌دهد.
هر زمان برای درمان افت قند به خوردن یا نوشیدن نیاز پیدا کردید، فست از نظر پزشکی پایان یافته است. بعد از آن، به‌جای شروع دوباره بدون بررسی، علت افت قند، زمان دارو، مقدار فعالیت و ترکیب آخرین وعده را یادداشت کنید و با تیم درمان در میان بگذارید.
آیا فستینگ از رژیم متعادل برای کنترل دیابت بهتر است؟
شواهد درباره فستینگ در دیابت نوع ۲ نشان می‌دهد بعضی افراد ممکن است با کاهش کالری و وزن، بهبودهایی در قند خون ببینند؛ اما این نتیجه لزوماً فقط از خودِ ساعت‌های فست ناشی نمی‌شود. کاهش مصرف خوراکی‌های پرکالری و انتخاب غذای مناسب نیز نقش مهمی دارد و رژیم متعادلِ قابل‌دوام میتواند برای فرد دیگری انتخاب ایمن‌تری باشد.
هدف اصلی نباید طولانی‌تر کردن زمان گرسنگی باشد؛ هدف، کنترل پایدار قند خون بدون افت‌های خطرناک، تأمین مواد مغذی و رسیدن به وزن مناسب است. اگر فستینگ باعث پرخوری در پایان بازه، اختلال خواب، اضطراب درباره غذا یا نوسان شدید قند شود، احتمالاً روش مناسبی برای شما نیست.
جمع‌بندی: رژیم فستینگ برای افراد مبتلا به دیابت فقط در صورت انتخاب فرد مناسب، پایش قند خون و تنظیم دقیق داروها قابل بررسی است. افراد مبتلا به دیابت نوع یک، بارداران، کسانی که افت قند مکرر یا بیماری‌های همراه دارند، نباید بدون تأیید پزشک آن را آغاز کنند؛ در هر شرایطی، علائم افت قند یا افزایش شدید قند پایان فست و نشانه نیاز به اقدام درمانی است.
