کاهش وزن در افراد مبتلا به دیابت میتواند به بهبود قند خون، فشار خون و چربی خون کمک کند؛ اما روش آن با یک رژیم لاغری معمولی تفاوت دارد. کم‌کردن وعده‌های غذایی یا حذف شدید کربوهیدرات، بدون توجه به داروها، ممکن است افت قند خون ایجاد کند.
هدف مناسب معمولاً کاهش تدریجی وزن با برنامه‌ای است که تغذیه، فعالیت بدنی و پایش قند را هم‌زمان در نظر بگیرد. اگر کاهش وزن ناخواسته اتفاق افتاده است، نباید آن را موفقیت رژیم تلقی کرد؛ این وضعیت، بهویژه در دیابت نوع یک، میتواند نشانه کنترل نامناسب بیماری باشد و نیاز به بررسی پزشکی دارد.
کاهش وزن در افراد مبتلا به دیابت چه فایده‌ای دارد؟
در بسیاری از افراد مبتلا به دیابت نوع دو که اضافه‌وزن دارند، کاهش بخشی از وزن بدن میتواند مقاومت به انسولین را کمتر کند و کنترل قند را آسان‌تر سازد. بهبود فشار خون، تری‌گلیسرید، خواب و توانایی حرکت هم از پیامدهای احتمالی کاهش وزن اصولی هستند.
این فایده به معنی درمان قطعی یا امکان قطع دارو نیست. گاهی با کاهش وزن و تغییر الگوی غذا، قند خون پایین می‌آید و پزشک برای پیشگیری از افت قند، مقدار بعضی داروها را تغییر می‌دهد؛ بنابراین وزن، قند خون و داروها باید در کنار هم ارزیابی شوند.
قبل از شروع برنامه کاهش وزن چه چیزهایی باید بررسی شود؟
نوع دیابت، داروهای مصرفی، عملکرد کلیه، فشار خون، بیماریهای قلبی، وضعیت پاها و الگوی فعلی قند خون، روی انتخاب برنامه اثر می‌گذارند. فردی که انسولین یا داروهایی مانند گلی‌کلازید و گلی‌بنکلامید مصرف میکند، در صورت کاهش غذا یا افزایش ورزش بیشتر در معرض افت قند است.
بهتر است پیش از شروع، هدف وزن و روش اندازهگیری قند با پزشک یا متخصص تغذیه مشخص شود. اگر قند خون بارها پایین می‌آید، فرد سابقه افت قند بدون علامت دارد یا بیماری کلیوی و قلبی همراه با دیابت دارد، برنامه عمومی اینترنتی انتخاب مناسبی نیست.
کاهش وزن ناخواسته را با رژیم اشتباه نگیرید
کاهش وزن بدون تلاش، تشنگی شدید، ادرار مکرر، گرسنگی غیرعادی، خستگی و تاری دید میتواند با بالا بودن قند خون همراه باشد. در دیابت نوع یک، وجود تهوع، استفراغ، درد شکم، تنفس عمیق یا سریع، گیجی و بوی میوهای دهان یک وضعیت هشدار است و به ارزیابی فوری نیاز دارد.
الگوی غذایی مناسب برای کاهش وزن و کنترل قند
لازم نیست همه کربوهیدرات‌ها حذف شوند. انتخاب مقدار مناسب کربوهیدرات و پخش‌کردن آن در وعده‌های منظم، معمولاً از حذف کامل و سپس پرخوری بهتر است. نان و برنج سبوس‌دار، حبوبات، سبزیجات، لبنیات بدون شکر و میوه کامل میتوانند در برنامه قرار بگیرند؛ اندازه وعده و پاسخ قند خون به آن‌ها اهمیت دارد.
برای ساده‌تر شدن بشقاب، می‌توان نیمی از آن را به سبزیجات غیرنشاسته‌ای، یک‌چهارم را به منبع پروتئین و یک‌چهارم را به کربوهیدرات اختصاص داد. روغن، مغزها، پنیر و خوراکی‌های به‌ظاهر سالم هم پرکالری‌اند و مقدار مصرفشان باید حساب شود.
- نوشیدنی‌های شیرین، آبمیوه و چای یا قهوه شیرین را تا حد امکان حذف کنید؛ قند مایع معمولاً بدون ایجاد سیری، قند خون و کالری را بالا می‌برد.
- در هر وعده از پروتئین و فیبر استفاده کنید تا گرسنگی دیرتر برگردد؛ تخم‌مرغ، مرغ، ماهی، ماست ساده، عدس و لوبیا گزینه‌های قابل استفاده‌اند.
- میوه را کامل بخورید، نه به شکل آبمیوه، و مقدار آن را در مجموع کربوهیدرات روزانه در نظر بگیرید.
- وعده‌ها را بر اساس دارو و برنامه روزانه تنظیم کنید و از حذف ناگهانی یک وعده، بهخصوص در صورت مصرف انسولین، پرهیز کنید.
رژیم‌های بسیار کم‌کالری، کتوژنیک یا برنامه‌های طولانیِ حذف وعده ممکن است برای بعضی افراد خطر افت قند، کم‌آبی یا دشوارشدن تنظیم دارو را بالا ببرند. هیچ‌کدام نباید بدون نظارت متخصص شروع شوند.
ورزش در کنار کاهش وزن برای فرد دیابتی
فعالیت بدنی به مصرف انرژی و افزایش حساسیت بدن به انسولین کمک میکند، اما اثر آن بر قند خون ممکن است تا چند ساعت بعد ادامه داشته باشد. پیاده‌روی تند، دوچرخه‌سواری سبک، شنا یا فعالیت‌های روزمره میتوانند شروع مناسبی باشند؛ شدت و نوع ورزش باید با وضعیت جسمی فرد هماهنگ شود.
برای بسیاری از بزرگسالان، هدف عمومی دست‌کم ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط در هفته، همراه با تمرین قدرتی در دو یا سه روز، مطرح می‌شود؛ اما این عدد برای فردی با زخم پا، بیماری قلبی، آسیب عصبی یا مشکلات بینایی ممکن است نیاز به تعدیل داشته باشد.
قند خون را طبق برنامه درمانی، پیش و پس از فعالیت بررسی کنید و نشانه‌های افت قند مانند لرزش، تعریق، تپش قلب، گرسنگی و گیجی را بشناسید. همراه داشتن منبع قند سریع‌الاثر و پوشیدن کفش مناسب برای افراد در معرض افت قند یا آسیب پا اهمیت دارد؛ درباره مقدار و زمان مصرف قند باید دستور تیم درمان را دنبال کرد.
چطور روند کاهش وزن و قند خون را هم‌زمان پیگیری کنیم؟
وزن‌کشی روزانه برای همه لازم نیست و نوسان آب بدن میتواند نتیجه را گمراه‌کننده کند. اندازهگیری هفتگی در شرایط مشابه، ثبت قند خون، غذا، فعالیت و نشانه‌های افت یا افزایش قند، تصویر دقیق‌تری از روند ایجاد میکند.
اگر با کم‌شدن غذا یا افزایش ورزش، قندها از محدوده همیشگی پایین‌تر می‌آیند، این موضوع را با پزشک در میان بگذارید و دارو را خودسرانه تغییر ندهید. برعکس، بالا ماندن قند، وجود کتون، کم‌آبی یا بدحال‌شدن نیز به معنی نیاز به محدودکردن بیشتر غذا نیست و باید از نظر درمان و بیماری همراه بررسی شود.
هدف فقط عدد ترازو نیست. حفظ توده عضلانی، انرژی کافی، خواب مناسب و توان ادامه‌دادن برنامه، از کاهش سریع چند کیلوگرم مهم‌تر است؛ بهویژه در سالمندان یا افرادی که مدت طولانی دیابت داشته‌اند.
جمع‌بندی کاهش وزن در افراد مبتلا به دیابت
کاهش وزن در افراد مبتلا به دیابت باید تدریجی، قابل ادامه و هماهنگ با داروها باشد. وعده‌های متعادل، کاهش نوشیدنی‌های شیرین و خوراکی‌های پرکالری، فعالیت بدنی ایمن و ثبت قند خون پایه‌های این مسیر هستند. کاهش وزن ناخواسته یا افت و افزایش مکرر قند را نادیده نگیرید و برای تنظیم برنامه، از پزشک یا متخصص تغذیه کمک بگیرید؛ این مطلب جایگزین ارزیابی و درمان فردی نیست.
