کمک به والدین سالمند برای نوشیدن آب کافی فقط گذاشتن یک بطری آب کنار تخت نیست. با افزایش سن، حس تشنگی ممکن است ضعیف‌تر شود و بعضی سالمندان تا زمانی که بدنشان کم‌آب نشده، متوجه نیاز به نوشیدن نشوند. درد مفاصل، مشکلات حافظه، دشواری بلع، ترس از بیاختیاری ادرار و مصرف برخی داروها هم این مسئله را پیچیده‌تر می‌کند.
بهترین روش، پیشنهاد مایعات در مقدارهای کم و زمان‌های مشخص است؛ نه اصرار ناگهانی یا مجبورکردن سالمند به نوشیدن حجم زیادی آب. اگر والد شما نارسایی قلبی یا کلیوی دارد، بیماری کبدی دارد یا پزشک محدودیت مایعات تعیین کرده است، مقدار مناسب باید با نظر پزشک مشخص شود.
چطور به والدین سالمند برای نوشیدن آب کافی کمک کنیم؟
به‌جای اینکه مرتب بپرسید «آب می‌خوری؟»، نوشیدن را به بخش‌های ثابت روز وصل کنید. یک لیوان کوچک کنار صبحانه، بعد از مصرف دارو در صورت اجازه پزشک، همراه ناهار، عصر و شام میتواند از فراموش‌شدن آب جلوگیری کند. لیوان کوچک معمولاً برای سالمندی که اشتهای کم یا خستگی دارد، قابل‌قبول‌تر از یک بطری بزرگ است.
آب را در ظرفی بگذارید که گرفتنش آسان باشد؛ برای نمونه لیوان سبک با دسته یا بطری‌ای که درِ آن بدون فشار زیاد باز شود. رنگ و شکل ظرف، جای همیشگی آن و حتی دمای نوشیدنی میتواند روی پذیرش سالمند اثر بگذارد. بعضی افراد آب خنک را ترجیح می‌دهند و بعضی با آب ولرم راحت‌ترند.
- در هر نوبت مقدار کمی پیشنهاد کنید و اجازه دهید سالمند با سرعت خودش بنوشد.
- بطری یا لیوان را در محدوده دید و دسترس او قرار دهید، نه جایی که برای برداشتنش مجبور به خم‌شدن یا راه‌رفتن باشد.
- اگر مشکل حافظه دارد، از یادآور ساده روی تلفن یا کمک یکی از اعضای خانواده استفاده کنید.
- نوشیدن آب را به فعالیت‌های روزانه مثل وعده‌های غذایی و استراحت عصرگاهی پیوند دهید.
اگر آب ساده را دوست ندارد، چه گزینه‌هایی مناسب‌اند؟
آب طعم‌دارشده با چند برش لیمو، پرتقال یا برگ نعناع میتواند برای بعضی سالمندان جذاب‌تر باشد؛ به شرطی که با بیماری‌ها و محدودیت غذایی او سازگار باشد. شیر، دوغ کم‌نمک، سوپ و میوه‌های پرآب نیز مقداری مایع فراهم می‌کنند، اما بهتر است جایگزین کامل آب نشوند.
در سالمندان مبتلا به فشار خون بالا، بیماری کلیوی یا نارسایی قلبی، مصرف دوغ، سوپ‌های آماده و نوشیدنی‌های شیرین باید با دقت بیشتری انتخاب شود. نوشیدنی‌های بسیار شیرین، انرژی زیادی دارند و ممکن است برای افراد مبتلا به دیابت مناسب نباشند. چای پررنگ و قهوه هم بهتر است تنها منبع مایعات روزانه نباشند.
با ترس از بیاختیاری ادرار چگونه برخورد کنیم؟
برخی والدین سالمند برای کمترشدن رفت‌وآمد به سرویس بهداشتی، عمداً آب نمی‌نوشند. این کار میتواند کمآبی، یبوست، ضعف و بدترشدن حال عمومی را به دنبال داشته باشد و مشکل اصلی را حل نمی‌کند.
می‌توانید زمان نوشیدن را طوری تنظیم کنید که مقدار بیشتری از مایعات در نیمه اول روز مصرف شود و نوشیدنی نزدیک زمان خواب کمتر باشد؛ البته این توصیه برای همه مناسب نیست و نباید باعث کمکردن افراطی مایعات شود. مسیر سرویس بهداشتی را روشن و خلوت کنید، کفش یا دمپایی مناسب در دسترس بگذارید و در صورت نیاز از صندلی توالت یا وسایل کمکی استاندارد استفاده کنید.
بیاختیاری تازه‌شروع‌شده، سوزش ادرار، تب، درد، خون در ادرار یا افزایش ناگهانی دفعات ادرار باید با پزشک مطرح شود. گاهی مشکل با درمان علت زمینهای یا بازبینی داروها بهتر می‌شود؛ تغییر خودسرانه داروها توصیه نمی‌شود.
نشانههایی که می‌گویند مصرف مایعات کافی نیست
خشکی دهان، سردرد، ضعف، یبوست، سرگیجه هنگام ایستادن و تیره‌ترشدن ادرار میتوانند با کمآبی دیده شوند، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی تشخیص قطعی نیستند. برخی داروها رنگ یا دفعات ادرار را تغییر می‌دهند و سالمندان مبتلا به بیماری‌های خاص نیز ممکن است علائم متفاوتی داشته باشند.
گیجی تازه، خوابآلودگی غیرعادی، غش، ناتوانی در نوشیدن، استفراغ مکرر یا کاهش واضح ادرار نیازمند پیگیری سریع پزشکی است. اگر سالمند اسهال، تب، استفراغ یا تعریق شدید دارد، نیاز او به مایعات ممکن است تغییر کند و بهتر است به‌جای آزمون‌وخطا از پزشک راهنمایی بگیرید.
چه زمانی نباید سالمند را به نوشیدن بیشتر تشویق کرد؟
در نارسایی قلبی، بیماری پیشرفته کلیه، بعضی بیماری‌های کبدی و شرایطی که پزشک محدودیت مایعات تعیین کرده است، «آب بیشتر» الزاماً بهتر نیست. ورم پا، تنگی نفس، افزایش سریع وزن یا بدترشدن علائم پس از افزایش مایعات باید با پزشک در میان گذاشته شود.
اگر سالمند هنگام نوشیدن سرفه می‌کند، صدایش بعد از نوشیدن خیس یا گرفته می‌شود، غذا و مایعات در گلویش گیر می‌کند یا مکرراً دچار عفونت ریه می‌شود، احتمال مشکل بلع وجود دارد. در این وضعیت، غلیظ‌کردن مایعات یا استفاده از نی را خودسرانه شروع نکنید؛ ارزیابی پزشک یا گفتاردرمانگر میتواند ایمن‌ترین روش نوشیدن را مشخص کند.
یک برنامه ساده برای پیگیری نوشیدن آب
یک برگه کنار یخچال یا دفترچه خانوادگی بگذارید و زمان تقریبی نوشیدن مایعات را ثبت کنید. هدف این ثبت، کنترل وسواس‌گونه نیست؛ کمک می‌کند بفهمید والدتان در چه ساعت‌هایی کمتر می‌نوشد و آیا افت مصرف با گرما، بی‌حالی، تغییر دارو یا مشکل دیگری هم‌زمان شده است.
- صبح، یک نوشیدنی مناسب همراه صبحانه پیشنهاد کنید.
- در طول روز، هر چند ساعت مقدار کمی آب یا نوشیدنی سازگار با شرایط او بدهید.
- در وعده‌های غذایی از سوپ کم‌نمک یا میوه مناسب، در صورت نداشتن محدودیت غذایی، استفاده کنید.
- عصر و شب، درباره نیاز به نوشیدن و دفعات دسترسی به سرویس بهداشتی برنامه‌ریزی کنید.
جمع‌بندی: برای کمک به والدین سالمند برای نوشیدن آب کافی، محیط را آماده کنید، مایعات را در نوبت‌های کوچک و منظم پیشنهاد دهید و به ترجیح‌ها و محدودیت‌های پزشکی او توجه داشته باشید. تغییر ناگهانی هوشیاری، کاهش واضح ادرار یا مشکل بلع را با اصرار بیشتر به نوشیدن حل نکنید و برای ارزیابی تخصصی اقدام کنید.
