مراقبت از پوست و زخم بستر در سالمندان فقط به تمیز نگه‌داشتن پوست محدود نمی‌شود. کم‌تحرکی، نشستن یا خوابیدن طولانی، بی‌اختیاری ادرار و مدفوع، تعریق، لاغری و بیماری‌هایی مثل دیابت می‌توانند پوست را شکننده کنند و فشار مداوم روی پاشنه، دنبالچه، لگن، آرنج یا پشت سر به آسیب پوستی منجر شود.
مهم‌ترین کار خانواده، پیشگیری و تشخیص زودهنگام است: فشار را مرتب از روی نقاط حساس بردارید، پوست را هر روز ببینید و رطوبت یا آلودگی را بدون کشیدن پوست پاک کنید. این مطلب جایگزین معاینه و برنامه درمانی پزشک یا پرستار نیست؛ زخم باز و نشانههای عفونت نیاز به ارزیابی تخصصی دارد.
مراقبت از پوست و زخم بستر در سالمندان از کجا شروع می‌شود؟
هر روز پوست سالمند را در نور کافی بررسی کنید؛ به‌خصوص اگر بیشتر ساعات روز در تخت یا صندلی می‌گذرد. تغییر رنگ، گرمی، سفتی، تورم، درد، تاول، ترک یا خراش ممکن است پیش از ایجاد زخم عمیق دیده شود. در پوست‌های تیره، تغییر دما، سفتی و حساسیت موضعی گاهی از قرمزی واضح مهم‌تر است.
ناحیه‌ای که پس از برداشتن فشار همچنان قرمز، تیره یا دردناک می‌ماند، نباید دوباره زیر فشار قرار بگیرد. آن را ماساژ ندهید؛ ماساژ روی پوست آسیب‌پذیر میتواند صدمه بافتی را بیشتر کند. زمان مشاهده تغییر، محل آن و اقدام انجام‌شده را یادداشت کنید تا روند آن برای پزشک یا پرستار روشن باشد.
چطور فشار را از نقاط حساس بدن سالمند برداریم؟
تغییر وضعیت باید منظم و متناسب با وضعیت سالمند انجام شود. فاصله مناسب برای همه یکسان نیست و به توان حرکت، وضعیت پوست، سطح هوشیاری، وزن، تشک و بیماری‌های زمینه‌ای بستگی دارد؛ بنابراین در سالمندی که نمی‌تواند خود جابهجا شود، از تیم درمان برنامه مشخص بخواهید.
- در تخت، وضعیت بدن را با تغییرات کوچک و منظم عوض کنید و از ماندن طولانی‌مدت روی دنبالچه یا لگن پرهیز کنید.
- برای کاهش تماس پاشنه با تشک، ساق پا را با بالش مناسب حمایت کنید؛ بالش نباید مستقیماً روی ناحیه دردناک یا زخم قرار بگیرد.
- هنگام کشیدن سالمند روی تخت، او را روی ملحفه نکشید؛ اصطکاک و کشیده‌شدن پوست میتواند زخم ایجاد کند. در صورت امکان از ملحفه جابهجایی یا کمک فرد دوم استفاده کنید.
- برای نشستن طولانی، وضعیت لگن و پاها را مرتب بررسی کنید و از بالش یا وسایل کاهنده فشار که پزشک یا کاردرمانگر تأیید کرده است کمک بگیرید.
تشک مواج یا تشک‌های کاهنده فشار ممکن است برای برخی سالمندان مفید باشند، اما هیچ وسیله‌ای جای تغییر وضعیت و بررسی پوست را نمی‌گیرد. حلقه‌های دوناتی‌شکل نیز همیشه انتخاب مناسبی نیستند و می‌توانند فشار را به اطراف یک ناحیه منتقل کنند.
پاک‌کردن پوست، رطوبت و بی‌اختیاری
ادرار، مدفوع، عرق و ترشحات پوستی سد دفاعی پوست را ضعیف می‌کنند. پس از آلودگی، پوست را با آب ولرم و شوینده ملایم تمیز کنید، بدون مالش شدید خشک کنید و در صورت توصیه متخصص، از محافظ پوستی مناسب در اطراف نواحی در معرض رطوبت استفاده کنید.
لباس و ملحفه باید خشک، تمیز و بدون چین‌خوردگی باشند. پوشک سالمند را فقط به دلیل زمان‌بندی تعویض نکنید؛ آن را مرتب بررسی کنید و پس از آلودگی تغییر دهید. استفاده از پودرهای معطر، الکل، مواد ضدعفونی‌کننده قوی یا شوینده‌های خشن میتواند خشکی و تحریک پوست را بیشتر کند.
تغذیه و عوامل زمینه‌ای چه نقشی دارند؟
کم‌آبی و دریافت ناکافی انرژی، پروتئین و برخی ریزمغذی‌ها ترمیم پوست را دشوارتر می‌کنند. کاهش اشتها، لاغرشدن، مشکل بلع یا کم‌نوشیدن را با پزشک یا متخصص تغذیه در میان بگذارید و بدون آزمایش یا توصیه تخصصی، مکمل و ویتامین را خودسرانه شروع نکنید.
دیابت، اختلال گردش خون، بی‌اختیاری، تب، کاهش حس، سکته مغزی و مصرف بعضی داروها می‌توانند خطر آسیب پوستی یا کندی ترمیم را افزایش دهند. کنترل این شرایط و مرور داروها باید با پزشک انجام شود، نه با قطع یا تغییر خودسرانه دارو.
اگر زخم ایجاد شد، چه کارهایی ایمن‌تر است؟
اولین اقدام، برداشتن فشار از روی زخم و تماس با پزشک یا پرستار است. زخم را با دست تمیز و طبق دستور تیم درمان پوشش دهید و از دستکاری، بریدن پوست مرده یا تخلیه تاول خودداری کنید. نوع پانسمان به عمق زخم، میزان ترشح، محل آسیب و وضعیت عمومی سالمند بستگی دارد و یک پانسمان ثابت برای همه مناسب نیست.
روی زخم از الکل، آب‌اکسیژنه، بتادین یا مواد خانگی مانند خمیر دندان استفاده نکنید، مگر اینکه متخصص به‌طور مشخص تجویز کرده باشد؛ این مواد می‌توانند به بافت سالم آسیب بزنند. اگر زخم سطحی به نظر می‌رسد اما بزرگ‌تر می‌شود، ترشح دارد یا طی چند روز بهتر نمی‌شود، معاینه را به تعویق نیندازید.
نشانه‌هایی که نیاز به پیگیری سریع دارند
- قرمزی یا تیرگی ماندگار، تاول یا بازشدن پوست
- گرمی، تورم، درد فزاینده یا بوی ناخوشایند
- ترشح زرد، سبز یا چرکی و گسترش قرمزی اطراف زخم
- تب، لرز، گیجی تازه، بیحالی یا کاهش ناگهانی حال عمومی
- سیاهشدن پوست یا دیده‌شدن بافت عمقی، تاندون یا استخوان
در سالمند مبتلا به دیابت، بیماری عروقی، ضعف ایمنی یا بی‌اختیاری، آستانه مراجعه باید پایین‌تر باشد؛ عفونت و آسیب عمیق ممکن است سریع‌تر پیش برود یا با نشانههای ظاهری کم‌تری دیده شود.
یک برنامه ساده برای مراقبت روزانه
- صبح و شب، نقاط پرفشار را بررسی و هر تغییر را ثبت کنید.
- پس از بی‌اختیاری یا تعریق، پوست را تمیز و کاملاً خشک کنید.
- زمان‌های تغییر وضعیت را روی کاغذ یا تلفن ثبت کنید تا از قلم نیفتد.
- ملحفه، لباس و وسایل حمایتی را از نظر رطوبت، چین و آلودگی بررسی کنید.
- در صورت قرمزی ماندگار، تاول، زخم یا تغییر حال عمومی، با پزشک یا پرستار تماس بگیرید.
جمع‌بندی: مراقبت از پوست و زخم بستر در سالمندان با برداشتن فشار، بررسی منظم پوست، کنترل رطوبت و توجه به تغذیه آغاز می‌شود. قرمزی ماندگار یا هر زخم باز را جدی بگیرید، روی آن ماساژ یا مواد خانگی نزنید و برای انتخاب پانسمان و درمان از متخصص کمک بگیرید.
