مراقبت از والد سالمند پس از سکته مغزی از زمان ترخیص آغاز نمی‌شود؛ برنامه اصلی باید از همان بیمارستان و با دانستن محدودیت‌های حرکتی، وضعیت بلع، داروها و زمان پیگیری‌ها شکل بگیرد. هدف فقط انجام کارهای روزمره نیست، بلکه کاهش خطر سکته دوباره، خفگی، زمین‌خوردن و از دست رفتن استقلال سالمند است.
این مراقبت برای هر فرد متفاوت است. راهنمایی‌های زیر جایگزین دستور پزشک، پرستار، فیزیوتراپیست یا گفتاردرمانگر نیست؛ به‌ویژه درباره غذا، مایعات، دارو و میزان راه رفتن باید همان برنامه‌ای را اجرا کنید که تیم درمان تعیین کرده است.
مراقبت از والد سالمند پس از سکته مغزی در روزهای نخست خانه
پیش از ترخیص، یک نفر از اعضای خانواده باید دستورهای تیم درمان را یادداشت کند، نه اینکه فقط به حافظه خود تکیه داشته باشد. فهرست داروها، ساعت مصرف، محدودیت‌های غذایی، وسایل کمکی، زمان ویزیت‌ها و شماره تماس بخش یا پزشک را در جایی در دسترس بگذارید.
اتاق سالمند را برای رفت‌وآمد ایمن آماده کنید. فرش‌های لغزنده و سیم‌های روی زمین را جمع کنید، مسیر تخت تا سرویس بهداشتی را روشن نگه دارید و در صورت توصیه متخصص، دستگیره، صندلی حمام یا واکر مناسب تهیه کنید. سالمند را برای راه رفتن بدون کمک، فقط به دلیل اینکه یک بار موفق شده است، تنها نگذارید.
- تخت یا صندلی را در ارتفاعی قرار دهید که نشستن و برخاستن آسان‌تر باشد.
- دمپایی پشت‌بسته و ضدلغزش را جایگزین جوراب یا دمپایی‌های لق کنید.
- وسایل پرمصرف را در محدوده دسترسی سالمند بگذارید تا برای برداشتن آن‌ها کشیده نشود.
- اگر یک سمت بدن ضعیف‌تر است، هنگام جابه‌جایی روش صحیح را از فیزیوتراپیست یاد بگیرید و دست ضعیف را نکشید.
داروها و پیشگیری از سکته دوباره
پس از سکته، ممکن است داروهایی برای کنترل فشار خون، دیابت، چربی خون یا کاهش خطر تشکیل لخته تجویز شود. اثر این داروها همیشه برای خانواده قابل مشاهده نیست؛ بنابراین قطع کردن آن‌ها به دلیل «حال بهتر» یا تغییر مقدار مصرف بر اساس توصیه آشنایان میتواند خطرناک باشد.
یک جدول ساده تهیه کنید و نام دارو، مقدار، ساعت مصرف و نکته‌های مربوط به آن را بنویسید. هر بار که نسخه تغییر می‌کند، فهرست قبلی را با نسخه جدید تطبیق دهید. داروی بدون نسخه، مکمل گیاهی یا مسکن را هم بدون پرسش از پزشک یا داروساز اضافه نکنید؛ بعضی از آن‌ها می‌توانند با داروهای قلب و عروق یا رقیق‌کننده‌های خون تداخل داشته باشند.
فشار خون و قند خون، اگر اندازه‌گیری آن‌ها برای سالمند تجویز شده است، در زمان‌های مشخص ثبت شود. عددهای ثبت‌شده را همراه با تاریخ و ساعت به ویزیت ببرید؛ یک عدد منفرد معمولاً به اندازه روند چندروزه برای تصمیم‌گیری مفید نیست.
تغذیه و بلع؛ بخشی که نباید ساده گرفته شود
ضعف عضلات دهان و گلو پس از سکته ممکن است بدون سرفه شدید هم باعث ورود غذا یا مایعات به راه تنفسی شود. سرفه هنگام خوردن، صدای خیس یا گرفته بعد از نوشیدن، باقی ماندن غذا در دهان، طولانی شدن غیرعادی وعده غذایی و تب یا عفونت‌های مکرر تنفسی از نشانه‌هایی هستند که باید با تیم درمان در میان گذاشته شوند.
تا وقتی بلع ارزیابی نشده، نوع غذای مناسب را حدس نزنید. بعضی سالمندان با مایعات رقیق مشکل دارند و بعضی دیگر به غذای نرم یا پوره‌شده نیاز پیدا می‌کنند؛ این تفاوت را نمی‌توان فقط با سنجش توان جویدن فهمید. هنگام غذا خوردن، سالمند باید تا حد امکان کاملاً نشسته باشد، لقمه‌ها کوچک باشند و پس از غذا مدتی در همان وضعیت بماند.
او را به عجله، صحبت کردن با دهان پر یا خوردن در حالت خوابیده تشویق نکنید. اگر بلع دشوار است، گفتاردرمانگر میتواند تمرین‌ها و غلظت مناسب غذا و نوشیدنی را مشخص کند.
توان‌بخشی را به کارهای روزمره وصل کنید
توان‌بخشی فقط مجموعه‌ای از تمرین‌ها در مرکز درمانی نیست. فیزیوتراپی، کاردرمانی و گفتاردرمانی، در صورت تجویز، با هدف بهبود حرکت، تعادل، استفاده از دست، گفتار، بلع و استقلال در کارهای روزانه انجام می‌شوند. تمرین بیشتر همیشه به معنای نتیجه بهتر نیست؛ خستگی شدید، درد یا انجام حرکت نادرست میتواند روند بازگشت توانایی را دشوار کند.
به جای انجام دادن همه کارها برای سالمند، بخشی از کار را که از عهده‌اش برمی‌آید به او بسپارید؛ مثلاً انتخاب لباس، شستن صورت یا گرفتن فنجان سبک، البته فقط وقتی خطر افتادن یا خفگی وجود ندارد. زمان کافی بدهید و موفقیت‌های کوچک را ثبت کنید. مقایسه او با وضعیت پیش از سکته یا با دیگر بیماران معمولاً انگیزه‌بخش نیست.
برای گفت‌وگو، جمله‌های کوتاه و یک سؤال در هر نوبت بهتر از چند دستور هم‌زمان است. تلویزیون و صدای پس‌زمینه را کم کنید، به پاسخ دادن فرصت بدهید و اگر گفتار دشوار شده است از اشاره، تصویر یا نوشتن کمک بگیرید. دشواری صحبت کردن لزوماً به معنای کم شدن فهم سالمند نیست.
کنترل علائم هشدار و حال روانی سالمند
اگر ضعف یا بیحسی تازه در صورت، دست یا پا، اختلال ناگهانی در گفتار یا دید، از دست رفتن تعادل، تشنج، کاهش هوشیاری یا سردرد شدید غیرمعمول ایجاد شد، آن را اورژانسی در نظر بگیرید. با ۱۱۵ تماس بگیرید، زمان شروع یا آخرین زمانی را که سالمند بدون علامت بوده یادداشت کنید و دارو یا غذای اضافی ندهید مگر اینکه مرکز درمانی دستور دیگری بدهد.
گریه، بیانگیزگی، اضطراب، تحریکپذیری و تغییر خواب پس از سکته ممکن است رخ دهد، اما نباید همه آن‌ها را به «طبیعی بودن دوران نقاهت» نسبت داد. افسردگی یا مشکلات شناختی قابل ارزیابی و درمان‌اند. اگر سالمند ناامید است، از تعامل کناره می‌گیرد یا از آسیب زدن به خود صحبت می‌کند، پیگیری پزشکی را به تعویق نیندازید و او را تنها نگذارید.
مراقبت از مراقب هم بخشی از برنامه درمان است
یک نفر نباید به‌تنهایی مسئول دارو، تغذیه، حمام، رفت‌وآمد و پیگیری درمان باشد. وظایف را بین اعضای خانواده تقسیم کنید و برای هر روز، مسئول مشخصی داشته باشید. ثبت کوتاه وضعیت خواب، اشتها، دفع، درد، تمرین‌ها و علائم تازه، هم فشار ذهنی خانواده را کمتر می‌کند و هم اطلاعات مفیدی برای ویزیت بعدی می‌دهد.
اگر جابه‌جایی، استحمام یا تغذیه برای خانواده دشوار شده است، از پزشک درباره پرستار، کاردرمانگر یا خدمات توان‌بخشی در منزل سؤال کنید. کمک گرفتن نشانه ناتوانی خانواده نیست؛ گاهی از یک آسیب قابل پیشگیری برای سالمند و مراقب جلوگیری می‌کند.
جمع‌بندی مراقبت از والد سالمند پس از سکته مغزی
مراقبت از والد سالمند پس از سکته مغزی زمانی ایمن‌تر و مؤثرتر است که بر چهار پایه پیش برود: اجرای دقیق برنامه دارویی، تغذیه متناسب با وضعیت بلع، جابه‌جایی و توان‌بخشی ایمن، و توجه سریع به علائم تازه. خانواده با ثبت اطلاعات، تقسیم مسئولیت‌ها و هماهنگی منظم با تیم درمان میتواند به بازگشت تدریجی استقلال سالمند کمک کند، بدون آنکه مراقبت را به انجام دادن همه کارها به جای او تبدیل کند.
