مراقبت از والد سالمند مبتلا به دیابت فقط به اندازه‌گیری قند خون محدود نمیشود. داروها، زمان و مقدار غذا، فعالیت بدنی، سلامت پاها، بینایی، حافظه و توانایی فرد برای تشخیص علائم افت یا افزایش قند، همگی در ایمنی او نقش دارند. هدف خانواده این نیست که همه تصمیم‌های پزشکی را به جای والد بگیرد؛ هدف، ساختن یک برنامه قابل اجرا و جلوگیری از خطاهای قابل پیشگیری است.
در سالمندی، علائم افت قند ممکن است به‌جای لرزش و گرسنگی با گیجی، خواب‌آلودگی، ضعف یا تغییر ناگهانی رفتار دیده شود. به همین دلیل، هر برنامه مراقبتی باید با شرایط شخصی والد و نظر پزشک یا پرستار او هماهنگ باشد. این مطلب جایگزین ارزیابی پزشکی و دستور درمانی فردی نیست.
مراقبت از والد سالمند مبتلا به دیابت را با یک برنامه ساده شروع کنید
برنامهای که روی کاغذ دقیق است اما در خانه اجرا نمیشود، فایده‌ای ندارد. یک برگه یا دفترچه در محل مشخصی بگذارید و اطلاعات زیر را در آن ثبت کنید:
- نام داروها، مقدار مصرف و زمان هر نوبت
- عدد قند خون و زمان اندازه‌گیری، در صورت توصیه پزشک
- وعده‌های غذایی، بی‌اشتهایی، تهوع یا استفراغ
- فعالیت بدنی، زمین‌خوردن یا تغییر وضعیت هوشیاری
- پرسش‌ها و علائمی که باید در ویزیت بعدی مطرح شوند
اگر چند نفر از اعضای خانواده مراقبت را بر عهده دارند، تقسیم مسئولیت را روشن کنید. برای مثال، یک نفر پیگیر تهیه دارو باشد و فرد دیگری اندازه‌گیری قند یا هماهنگی ویزیت را انجام دهد. تکیه بر حافظه والد یا جابه‌جایی داروها در ظرف‌های بدون برچسب، احتمال خطا را بیشتر می‌کند.
داروهای دیابت را منظم، اما بدون تغییر خودسرانه مدیریت کنید
سالمند ممکن است به دلیل ضعف بینایی، لرزش دست، مشکلات حافظه یا تعداد زیاد داروها در مصرف داروی دیابت دچار اشتباه شود. داروها را در بسته‌بندی اصلی و دور از گرما و رطوبت نگه دارید و زمان مصرف را با برنامه روزانه او هماهنگ کنید. جعبه دارویی هفتگی میتواند کمک‌کننده باشد، به شرطی که داروها با برچسب و دستور روشن از قبل آماده شده باشند.
قطع دارو به‌دلیل یک عدد قند بالا یا پایین، دو برابر کردن نوبت فراموش‌شده و تغییر مقدار انسولین بدون دستور پزشک ایمن نیست. اگر والد غذای خود را نمیخورد، دچار اسهال یا استفراغ شده، تب دارد یا به‌طور غیرعادی خواب‌آلود است، درباره ادامه داروها و زمان مراجعه با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید.
اگر انسولین استفاده می‌شود، خانواده باید روش صحیح نگهداری، بررسی تاریخ مصرف، زمان تزریق و نحوه برخورد با نوبت فراموش‌شده را از تیم درمان یاد بگیرد. انسولین یخ‌زده یا دارویی که در شرایط نامناسب نگهداری شده، نباید بدون مشورت مصرف شود.
غذا را منظم کنید، نه اینکه والد را از همه خوراکی‌ها محروم کنید
برای بیشتر سالمندان دیابتی، منظم بودن وعده‌ها و هماهنگی آن‌ها با دارو اهمیت دارد. حذف کامل نان، برنج یا میوه معمولاً راه‌حل پایداری نیست و ممکن است باعث بی‌اشتهایی یا کاهش وزن ناخواسته شود. مقدار و نوع کربوهیدرات باید با برنامه درمانی، وزن، فعالیت و وضعیت کلی سلامت والد هماهنگ شود.
در سفره ایرانی می‌توان به‌جای تغییر ناگهانی کل غذا، سهم برنج یا نان را متعادل کرد، سبزیجات و پروتئین مناسب را در کنار وعده قرار داد و نوشیدنی‌های شیرین، آبمیوه و شیرینی را به مصرف محدود و برنامه‌ریزی‌شده تبدیل کرد. میان‌وعده فقط زمانی لازم است که پزشک یا متخصص تغذیه توصیه کرده باشد؛ میان‌وعده‌های مکرر و بی‌حساب میتواند کنترل قند و وزن را دشوار کند.
اگر والد مشکل جویدن، بلع، بی‌اشتهایی یا کاهش وزن دارد، موضوع را به پزشک اطلاع دهید. تغییر بافت غذا، انتخاب وعده‌های کوچک‌تر یا بررسی مشکلات دهان و دندان گاهی از اصرار و بحث بر سر غذا مؤثرتر است.
علائم افت و افزایش قند را بشناسید
افت قند خون
لرزش، عرق سرد، تپش قلب، گرسنگی، ضعف، گیجی، تحریک‌پذیری و اختلال تمرکز میتواند نشانه افت قند باشد. در سالمندان، زمین‌خوردن یا تغییر ناگهانی رفتار گاهی تنها علامت قابل مشاهده است. اگر والد هوشیار است و میتواند به‌درستی ببلعد، طبق دستور قبلی پزشک برای درمان افت قند عمل کنید و پس از آن وضعیت را پیگیری کنید.
به فردی که بیهوش است، تشنج دارد یا نمیتواند ببلعد، خوراکی یا نوشیدنی ندهید؛ خطر خفگی وجود دارد. در این شرایط با اورژانس تماس بگیرید و اگر پزشک برای خانواده دستور استفاده از گلوکاگون داده است، آن را مطابق آموزش به کار ببرید.
قند خون بالا و علائم هشدار
تشنگی زیاد، تکرر ادرار، خشکی دهان، خستگی و تاری دید میتواند با قند بالا همراه باشد، اما شدت علائم همیشه با عدد قند متناسب نیست. قند بسیار بالا همراه با استفراغ، درد شکم، تنفس غیرعادی، گیجی، خواب‌آلودگی شدید یا ناتوانی در نوشیدن مایعات، نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
از پاها، پوست، چشم‌ها و تعادل والد مراقبت کنید
دیابت میتواند احساس درد و گرما در پاها را کاهش دهد و زخم‌های کوچک را پنهان کند. هر روز کف و روی پاها را بررسی کنید؛ ترک پوست، تاول، قرمزی، تغییر رنگ، تورم، ترشح یا زخمی که خوب نمیشود باید جدی گرفته شود. پاها را با آب داغ امتحان نکنید، بین انگشتان را پس از شست‌وشو به‌آرامی خشک کنید و از کفش اندازه و جوراب بدون فشار استفاده کنید.
میخچه، ناخن فرو رفته و پینه را با تیغ یا مواد اسیدی در خانه درمان نکنید. اگر والد بی‌حسی پا، زخم، تغییر شکل پا یا سابقه زخم دیابتی دارد، زمان معاینه را از دست ندهید. مراقبت از چشم، دندان و پوست نیز باید در ویزیت‌های دوره‌ای مطرح شود، چون مشکل بینایی یا درد دهان میتواند مصرف دارو و غذا خوردن را مختل کند.
برای کاهش خطر افتادن، مسیر رفت‌وآمد را خلوت و روشن کنید و هنگام برخاستن از تخت یا صندلی به والد فرصت بدهید. ضعف، سرگیجه یا بی‌ثباتی ممکن است به قند خون مربوط باشد، اما میتواند از عوارض دارو، کم‌آبی یا بیماری دیگری هم ناشی شود.
فعالیت بدنی را با توان سالمند هماهنگ کنید
فعالیت منظم و متناسب میتواند به کنترل قند، حفظ قدرت عضلات و کاهش انزوا کمک کند، اما برنامه باید با وضعیت قلب، مفاصل، تعادل و پاهای والد سازگار باشد. شروع کوتاه و تدریجی، مانند چند دقیقه راه رفتن آرام در زمان مناسب روز، معمولاً عملی‌تر از توصیه به ورزش سنگین است.
لباس و کفش مناسب، آب کافی و همراه داشتن راهی برای تماس ضروری است. در صورت درد قفسه سینه، تنگی نفس غیرعادی، سرگیجه، ضعف شدید یا درد و زخم پا، فعالیت را متوقف کنید و برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید.
در بیماری، سفر و دورهمی‌ها برنامه را از قبل آماده کنید
تب، عفونت، کم‌آبی و کاهش اشتها میتواند قند خون را از وضعیت معمول خارج کند. شماره پزشک، فهرست داروها، دستگاه اندازه‌گیری قند، نوارهای کافی و خوراکی‌های متناسب با دستور درمان را در دسترس بگذارید. قند خون و علائم را ثبت کنید و اگر والد نمیتواند مایعات بنوشد، استفراغ مکرر دارد، گیج است یا وضعیتش رو به بدتر شدن است، منتظر عادی شدن شرایط نمانید.
در مهمانی‌های خانوادگی نیز مراقبت نباید به محرومیت و سرزنش تبدیل شود. بهتر است میزبان از برنامه غذایی والد خبر داشته باشد، دارو در زمان خود مصرف شود و فرد سالمند مجبور نباشد برای رضایت دیگران شیرینی یا غذای اضافی بخورد. اگر روزه‌داری یا تغییر جدی در زمان وعده‌ها مطرح است، تصمیم باید پیشاپیش با پزشک گرفته شود، به‌خصوص در مصرف انسولین یا داروهای مستعد افت قند.
جمع‌بندی: مراقبت از والد سالمند مبتلا به دیابت زمانی ایمن‌تر می‌شود که خانواده یک برنامه روشن برای دارو، غذا، اندازه‌گیری قند، بررسی پاها و واکنش به علائم هشدار داشته باشد. ثبت منظم اطلاعات و ارتباط زودهنگام با تیم درمان، از تغییر خودسرانه دارو یا پنهان کردن نشانه‌ها مهم‌تر است؛ برنامه باید با توان، ترجیحات و وضعیت پزشکی خود والد تنظیم شود.
