تقویت هوش دیداری و فضایی در کودکان یعنی کمک به آنها برای درک شکلها، اندازهها، فاصلهها، جهتها و رابطه میان اشیا. کودک با این توانایی میتواند یک سازه را از روی الگو بسازد، مسیر خانه تا پارک را به خاطر بسپارد، قطعات پازل را بچرخاند و تصور کند اگر یک شکل تغییر کند، چه ظاهری خواهد داشت.
این مهارت با تمرینهای پیچیده یا خرید اسباببازیهای گران ساخته نمیشود. مکعب، کاغذ، لگو، جعبههای دورریختنی، نقاشی و حتی مرتب کردن وسایل آشپزخانه میتوانند فرصتهای خوبی برای رشد آن فراهم کنند؛ به شرطی که کودک فرصت فکر کردن و امتحان کردن داشته باشد.
هوش دیداری و فضایی چه تواناییهایی را در بر میگیرد؟
هوش دیداری و فضایی فقط به نقاشی زیبا یا حل سریع پازل محدود نیست. این مهارت مجموعهای از تواناییهاست که در بازی، حرکت، یادگیری و کارهای روزمره به کار میآید، از جمله:
- تشخیص تفاوت و شباهت میان شکلها، رنگها و اندازهها
- درک مفاهیمی مانند بالا، پایین، کنار، پشت، داخل، بیرون و بین
- تصور چرخش یا تغییر شکل یک جسم در ذهن
- تشخیص الگو و ادامه دادن ترتیب شکلها یا رنگها
- هماهنگ کردن دیدن با حرکت دست، مانند بریدن، چسباندن یا ساختن
- به خاطر سپردن جای اشیا و پیدا کردن مسیرهای آشنا
تفاوت در این مهارتها میان کودکان طبیعی است. بعضی کودکان در ساختن و دستکاری اشیا قویترند و بعضی دیگر در نقاشی، پیدا کردن مسیر یا تشخیص الگو بهتر عمل میکنند؛ بنابراین نباید یک فعالیت را معیار کلی هوش کودک قرار داد.
بازیهای ساده برای تقویت هوش دیداری و فضایی در کودکان
ساختن و بازسازی کردن
با مکعب، قطعات خانهسازی، لیوانهای پلاستیکی یا جعبههای کوچک یک الگوی ساده بسازید و از کودک بخواهید آن را بازسازی کند. بعد نوبت را عوض کنید و اجازه دهید او سازهای بسازد تا شما آن را تکرار کنید. این کار علاوه بر مشاهده دقیق، حافظه دیداری و درک رابطه میان اجزا را درگیر میکند.
برای کودکان بزرگتر، میتوانید عکس یک پل، برج یا پارکینگ ساده را نشان دهید و از آنها بخواهید با وسایل موجود نمونهای نزدیک به آن بسازند. لازم نیست نتیجه دقیقاً شبیه تصویر باشد؛ توضیح دادن اینکه چرا یک قطعه را جابهجا کردهاند، بخش ارزشمند تمرین است.
پازل، جورچین و پیدا کردن مسیر
پازل را بر اساس سن و تجربه کودک انتخاب کنید. اگر قطعات بیش از حد سخت باشند، کودک بیشتر احساس شکست میکند تا اینکه مهارت تازهای یاد بگیرد. گاهی به جای نشان دادن پاسخ، فقط بپرسید: «فکر میکنی این قطعه با کدام لبه جور میشود؟» یا «اگر آن را بچرخانیم چه اتفاقی میافتد؟»
برای تمرین مسیر، یک نقشه بسیار ساده از اتاق یا حیاط بکشید و جای یک اسباببازی را مشخص کنید. کودک میتواند با دنبال کردن نقشه آن را پیدا کند. بعد، نقشها را جابهجا کنید و از او بخواهید نقشهای برای پیدا کردن یک شیء طراحی کند.
نقاشی از زاویههای مختلف
از کودک بخواهید یک شیء آشنا مانند فنجان، کفش یا گلدان را از روبهرو، کنار یا بالا نقاشی کند. هدف، زیبایی نقاشی نیست؛ کودک باید متوجه شود که ظاهر یک جسم با تغییر زاویه دید عوض میشود. میتوانید یک اسباببازی را کمی جابهجا کنید و از او بپرسید کدام قسمت حالا دیده نمیشود.
کشیدن شکل روی خانههای کاغذ شطرنجی نیز تمرین مناسبی است. یک الگوی ساده بکشید و از کودک بخواهید آن را در خانههای دیگر کپی کند. در سنین پایینتر، الگوها را کوتاه و ساده نگه دارید.
فعالیتهای مناسب برای سنین مختلف
یک فعالیت واحد برای همه کودکان مناسب نیست. آنچه برای کودک سهساله جذاب است ممکن است برای کودک هفتساله بسیار ساده باشد. سطح دشواری را کمی بالاتر از توان فعلی کودک قرار دهید، نه آنقدر که به کمک مداوم بزرگسال نیاز داشته باشد.
- حدود دو تا چهار سال: بازی با مکعبهای بزرگ، جور کردن اشیا بر اساس رنگ یا شکل، قرار دادن اشیای کوچکتر داخل ظرف بزرگتر و پیدا کردن اسباببازی پنهانشده.
- حدود چهار تا شش سال: پازلهای ساده، ساختن الگو با مهره یا درپوش بطری، بازی با خمیر، نقاشی مسیر و توضیح موقعیت اشیا در اتاق.
- حدود شش تا نه سال: ساختن سازه از روی تصویر، بازیهای فکری، نقشهخوانی ساده، کپی کردن طرحهای هندسی و تا کردن کاغذ برای ساخت شکلهای مختلف.
- نه سال به بالا: طراحی نقشه محله، ساخت مدل سهبعدی با مقوا، حل معماهای مسیر، طراحی اتاق یا باغچه و کار با الگوهای پیچیدهتر.
چطور از وسایل معمولی خانه استفاده کنیم؟
برای این تمرینها لازم نیست مجموعهای تخصصی داشته باشید. جعبه کفش میتواند به خانه عروسکی یا پارکینگ تبدیل شود، رول دستمال کاغذی برای ساخت تونل به کار برود و درپوش بطریها برای دستهبندی رنگ و ساخت الگو استفاده شوند. کاغذهای باطله، روزنامه، چسب و قیچی مناسب کودک هم امکان برش، تا زدن و ساختن شکلهای تازه را فراهم میکنند.
کارهای روزمره نیز موقعیت تمرین هستند. از کودک بخواهید خریدها را در قفسهها بر اساس اندازه بچیند، جای وسایل سفره را تعیین کند، مسیر کوتاهتری برای رسیدن به یک اتاق پیدا کند یا توضیح دهد یک وسیله در کدام سمت وسیله دیگر قرار دارد. این پرسشها را به شکل بازی مطرح کنید، نه امتحان.
والدین هنگام بازی چه کاری انجام دهند؟
بهترین نقش والد، فراهم کردن فرصت و پرسیدن سؤالهای راهگشاست. به جای اینکه بگویید «این قطعه را همینجا بگذار»، از کودک بپرسید «چه چیزی باعث شد این قسمت را انتخاب کنی؟» یا «اگر شکل را بچرخانی، جای دیگری هم مناسب میشود؟» این گفتوگو کودک را به توضیح دادن فرایند فکر کردن تشویق میکند.
اشتباه کردن نیز بخشی از تمرین است. اگر کودک چند بار سازهای را خراب کرد، سریع آن را برایش درست نکنید؛ میتوانید پیشنهاد کنید پایه را پهنتر کند یا قطعات را دوباره بررسی کند. تشویق باید متوجه تلاش و راهحل باشد، نه برچسبهایی مانند «خیلی باهوشی» که ممکن است کودک را از امتحان کردن کارهای دشوار بترساند.
همچنین بهتر است مدت بازی کوتاه اما منظم باشد. ده تا پانزده دقیقه فعالیت لذتبخش در چند نوبت، معمولاً از یک جلسه طولانی و اجباری نتیجه بهتری دارد. خواب کافی، حرکت و بازی آزاد هم در رشد کلی کودک نقش دارند و نباید به خاطر تمرینهای آموزشی کنار گذاشته شوند.
اشتباههایی که تمرین را کماثر میکنند
- مقایسه با کودکان دیگر: سرعت حل پازل یا کیفیت نقاشی، معیار کامل توانایی فضایی نیست.
- کمک کردن پیش از تلاش کودک: راهنمایی مرحلهبهمرحله، فرصت کشف و حل مسئله را از بین میبرد.
- انتخاب فعالیت نامتناسب: تمرین خیلی آسان خستهکننده و تمرین خیلی سخت دلسردکننده است.
- تبدیل بازی به آزمون: تصحیح مداوم یا اصرار به یک پاسخ درست، لذت و خلاقیت کودک را کاهش میدهد.
- محدود کردن مهارت به صفحه نمایش: بازی دیجیتال ممکن است مفید باشد، اما لمس کردن، حرکت دادن و ساختن با اشیای واقعی تجربه کاملتری ایجاد میکند.
تقویت هوش دیداری و فضایی در کودکان از خانه شروع میشود
تقویت هوش دیداری و فضایی در کودکان با بازیهای سادهای مانند ساختن، پازل، نقاشی از زاویههای مختلف، نقشهکشی و مرتب کردن اشیا امکانپذیر است. هدف، گرفتن نمره یا ساختن کودک «باهوشتر» در مقایسه با دیگران نیست؛ هدف این است که کودک شکلها، فاصلهها و رابطه میان اشیا را بهتر بفهمد و برای حل مسئله راههای مختلف را امتحان کند.
فعالیت را متناسب با سن کودک انتخاب کنید، اجازه دهید اشتباه کند و به جای ارائه پاسخ، درباره روش فکر کردنش سؤال بپرسید. اگر دشواریهای پایدار در چند مهارت روزمره دیده میشود، ارزیابی یک متخصص رشد میتواند تصویر دقیقتری از نیاز کودک ارائه دهد.
