نقش نقاشی و کاردستی در تقویت هوش کودک فقط به زیباتر شدن نقاشی یا ساختن یک کاردستی بامزه محدود نمیشود. کودک هنگام انتخاب رنگ، بریدن، چسباندن و تغییر دادن طرح خود، همزمان از توجه، حافظه، هماهنگی چشم و دست، تصور فضایی و حل مسئله استفاده میکند.
البته این فعالیتها بهتنهایی ضریب هوشی کودک را بالا نمیبرند و قرار نیست هر نقاشی نشانهٔ استعداد خاصی باشد. ارزش اصلی آنها در تمرین مداوم مهارتهای شناختی و اجرایی است؛ بهویژه وقتی کودک فرصت داشته باشد آزادانه تصمیم بگیرد و بزرگسال به جای انجام دادن کار، فقط راهنماییاش کند.
نقاشی و کاردستی در تقویت هوش کودک چه مهارتهایی را تمرین میکنند؟
هماهنگی چشم و دست و مهارتهای ظریف
گرفتن مداد، کشیدن خط، باز و بسته کردن قیچی، برداشتن تکههای کاغذ و چسباندن آنها به کنترل انگشتان نیاز دارد. این حرکات کوچک، پایهای برای فعالیتهای روزمرهای مانند بستن دکمه، استفاده از قاشق و بعدها نوشتن هستند.
در سنین پایین، کیفیت محصول مهم نیست. حتی خطخطی کردن روی کاغذ به کودک کمک میکند رابطهٔ میان حرکت دست و اثری را که روی صفحه ایجاد میشود، بهتر درک کند.
حل مسئله و تصمیمگیری
در کاردستی، کودک با پرسشهای عملی روبهرو میشود: کدام تکه باید زیر قرار بگیرد؟ برای ساختن بدن حیوان به چند شکل نیاز است؟ اگر کاغذ پاره شد، چه راه دیگری وجود دارد؟ پاسخ دادن به همین مسئلههای ساده، انعطاف ذهنی و برنامهریزی را تقویت میکند.
بهتر است والدین فوراً راهحل آماده ندهند. میتوانند بپرسند: «فکر میکنی اگر این قسمت را برگردانیم چه میشود؟» چنین پرسشی کودک را به آزمودن و اصلاح کردن تشویق میکند.
توجه، حافظه و دنبال کردن مراحل
ساختن یک کاردستی چندمرحلهای، کودک را به نگه داشتن دستورها در ذهن و انجام دادن آنها به ترتیب وادار میکند. برای کودکان کمسن، دو یا سه مرحله کافی است؛ مثلاً رنگ کردن، تا زدن و چسباندن. با افزایش سن میتوان مراحل بیشتری اضافه کرد.
اگر کودک وسط کار حواسش پرت شد، فعالیت را کوتاهتر کنید. هدف، طولانی نگه داشتن اجباری کودک پای میز نیست؛ بلکه ایجاد فرصتهای کوتاه و تکرارشونده برای تمرکز است.
چرا فرایند ساختن از نتیجهٔ نهایی مهمتر است؟
وقتی بزرگسال شکل نهایی را از قبل تعیین میکند یا مرتب نقاشی کودک را اصلاح میکند، کودک بیشتر به تأیید گرفتن فکر میکند تا تجربه کردن. در مقابل، فعالیت باز و بدون الگوی اجباری به او اجازه میدهد انتخاب کند، اشتباه کند و ایدهاش را تغییر دهد.
به جای جملههایی مانند «این که شبیه گربه نیست»، از توصیف و سؤال استفاده کنید: «میبینم از سه رنگ استفاده کردهای؛ این قسمت چه چیزی است؟» این شیوه هم گفتوگو را بیشتر میکند و هم به کودک نشان میدهد که فکر و توضیح خودش ارزش دارد.
چگونه فعالیت مناسب سن کودک انتخاب کنیم؟
- حدود ۱۸ ماه تا ۳ سال: خطخطی با مدادشمعی ضخیم، رنگآمیزی با انگشت، چسباندن تکههای بزرگ کاغذ و بازی با خمیر نرم. در این سن، ابزارها باید بزرگ، ساده و قابل شستوشو باشند.
- حدود ۳ تا ۵ سال: بریدن نوارهای ساده با قیچی نوکگرد، ساختن شکلهای ساده با خمیر، کلاژ با برگ و کاغذ و نقاشی دربارهٔ داستانهای کوتاه. کودک میتواند دربارهٔ انتخابهایش توضیح بدهد.
- حدود ۵ تا ۷ سال: ساخت کاردستی چندمرحلهای، طراحی الگو، ساختن وسیله با جعبههای دورریختنی و نقاشی داستانی. در این مرحله، برنامهریزی و اصلاح طرح اهمیت بیشتری پیدا میکند.
این تقسیمبندی تقریبی است. ممکن است کودکی از یک فعالیت ساده لذت ببرد و کودک دیگری زودتر به ساختن پروژههای پیچیده علاقهمند شود. علاقه، ایمنی و تناسب فعالیت با توان فعلی کودک از رعایت دقیق سن مهمتر است.
یک فعالیت سادهٔ خانگی برای پرورش خلاقیت و حل مسئله
چند جعبهٔ مقوایی تمیز، کاغذ رنگی، چسب غیرسمی و مدادشمعی آماده کنید و از کودک بخواهید «خانهای برای یک حیوان خیالی» بسازد. لازم نیست الگوی آماده بدهید؛ فقط مسئله را مطرح کنید و اجازه دهید خودش دربارهٔ اندازه، در، پنجره و وسایل داخل خانه تصمیم بگیرد.
در طول کار، به جای ارزیابی نتیجه، از پرسشهای باز استفاده کنید: «این حیوان از کجا وارد میشود؟»، «اگر باران ببارد چه چیزی لازم دارد؟» کودک با پاسخ دادن، هم داستان میسازد و هم برای نیازهای فرضی راهحل پیدا میکند.
اشتباههایی که اثر مثبت این فعالیتها را کم میکنند
- کشیدن نمونهٔ کامل و انتظار برای کپی کردن آن؛
- مقایسهٔ نقاشی کودک با خواهر، برادر یا همسالان؛
- توجه افراطی به تمیزی، بیرون نزدن رنگ از خطوط یا شبیه بودن کار به الگو؛
- استفاده از فعالیت هنری بهعنوان آزمون استعداد یا وسیلهای برای نمره دادن؛
- رها کردن کودک با ابزارهای خطرناک یا قطعات ریز بدون نظارت.
اگر کودک در یک فعالیت خاص همکاری نمیکند، اصرار لازم نیست. گاهی انتخاب رنگها، بازی با خمیر یا ساختن آزادانه با جعبهها برای او جذابتر از نقاشی روی میز است. تنوع و اختیار، مشارکت را بیشتر میکند.
جمعبندی: نقش نقاشی و کاردستی در تقویت هوش کودک، بیشتر در تمرین مهارتهایی مانند تمرکز، هماهنگی حرکتی، تصور فضایی، زبان، حل مسئله و انعطافپذیری دیده میشود. بهترین حمایت والدین این است که ابزار ایمن فراهم کنند، نتیجه را قضاوت نکنند و به کودک فرصت بدهند با دستهای خودش فکر کند، بسازد و ایدهاش را تغییر دهد.
