تقویت هوش کودکان سه تا پنج ساله بیشتر از آنکه به تمرینهای رسمی یا حفظ کردن پاسخها نیاز داشته باشد، به بازیهایی وابسته است که کودک را وادار به مشاهده، مقایسه، یادآوری، توضیح دادن و پیدا کردن راهحل میکنند. هدف این بازیها ساختن یک کودک رقابتجو نیست؛ قرار است کنجکاوی، زبان، توجه، حافظه و انعطافپذیری ذهنی او فرصت رشد پیدا کند.
فعالیتهای زیر را میتوان با وسایل معمول خانه انجام داد. نتیجهٔ مطلوب زمانی به دست میآید که والد بهجای عجله برای درست شدن پاسخ، از کودک بخواهد فکرش را توضیح دهد و در صورت نیاز فقط یک سرنخ کوچک بدهد.
تمرینهای تقویت هوش کودکان سه تا پنج ساله با وسایل ساده
۱. دستهبندی و پیدا کردن تفاوتها
چند وسیلهٔ بیخطر مانند جوراب، قاشق، درِ ظرف، مداد یا اسباببازی را جلوی کودک بگذارید و از او بخواهید آنها را به شیوهای که خودش انتخاب میکند گروهبندی کند. ممکن است اشیا را بر اساس رنگ، شکل، اندازه یا کاربرد کنار هم بگذارد. بعد بپرسید: چرا اینها را در یک گروه گذاشتی؟
برای کودک سهساله با دو ویژگی روشن شروع کنید؛ مثلاً وسایل قرمز و آبی. کودک چهار یا پنجساله میتواند یک وسیله را همزمان از دو زاویه بررسی کند؛ برای نمونه، چیزهای کوچکِ قابلپوشیدن را از وسایل کوچکِ آشپزخانه جدا کند.
۲. ادامه دادن الگوها
با دو یا سه نوع وسیله یک الگو بسازید؛ مانند قاشق، مداد، قاشق، مداد. از کودک بخواهید بگوید بعد از آن چه چیزی قرار میگیرد. وقتی این مرحله آسان شد، الگو را پیچیدهتر کنید؛ مثلاً قرمز، قرمز، آبی یا دایره، مربع، مثلث.
فقط درست گفتن مهم نیست. از کودک بخواهید الگوی خودش را بسازد و شما آن را ادامه دهید. این جابهجایی نقش، کودک را به توضیح دادن قاعده و توجه به ترتیب وادار میکند.
۳. بازی حافظه با وسایل خانه
سه وسیله را روی سینی بگذارید و نامشان را با کودک تکرار کنید. سپس روی آنها پارچهای بیندازید و یکی را بردارید. کودک باید حدس بزند چه چیزی کم شده است. برای کودک پنجساله میتوانید تعداد وسایل را بیشتر کنید یا جای آنها را پیش از پوشاندن تغییر دهید.
برای دشوارتر کردن بازی، بهجای حذف یک وسیله، جای دو وسیله را عوض کنید و از کودک بپرسید چه تغییری رخ داده است. اگر کودک نام بعضی اشیا را هنوز خوب نمیداند، از وسایل آشناتر استفاده کنید و تمرین را به آزمون حافظهٔ لفظی تبدیل نکنید.
بازیهایی برای تقویت زبان و حل مسئله
۴. قصه را ادامه بده
داستان کوتاهی با یک مسئله شروع کنید: «خرس کوچولو میخواست به خانه برگردد، اما باران گرفت و چترش را پیدا نکرد.» سپس از کودک بپرسید چه راهی برای حل مشکل پیشنهاد میکند. پاسخ کودک لازم نیست منطقی یا کامل باشد؛ از او بخواهید توضیح دهد چرا این راه را انتخاب کرده است.
در مرحلهٔ بعد، سه تصویر ساده بکشید یا از کارتهای تصویری استفاده کنید و بخواهید آنها را به ترتیب یک داستان بچیند. این بازی هم واژگان و جملهسازی را فعال میکند و هم رابطهٔ علت و معلول، ترتیب رویدادها و تخیل را تمرین میدهد.
۵. مسیر مانعدار و دستورهای چندمرحلهای
با بالش، نوار کاغذی یا چند صندلی، مسیر کوتاهی بسازید و دستورهایی مانند «از کنار بالش رد شو، توپ را بردار و داخل سبد بگذار» بدهید. برای کودک سهساله از دو مرحله شروع کنید و برای کودک پنجساله سه یا چهار مرحلهٔ کوتاه در نظر بگیرید.
گاهی از کودک بخواهید خودش مسیر و دستورها را طراحی کند. در این حالت، علاوه بر توجه و حافظهٔ کاری، مهارت برنامهریزی و توانایی توضیح دادن نیز درگیر میشود. محیط باید خلوت و ایمن باشد و فعالیت نباید به مسابقهٔ سرعت تبدیل شود.
۶. ساختن با یک محدودیت
از کودک بخواهید با لگو، مکعب یا جعبههای کوچک پلی بسازد که یک ماشین از زیر آن رد شود، یا خانهای بسازد که عروسک در آن جا شود. یک محدودیت مشخص، مانند استفاده از فقط پنج قطعه یا ساختن پلی که دو طرفش روی کتاب باشد، مسئله را قابلفهم میکند.
اگر سازه فرو ریخت، بهجای ساختن آن برای کودک بپرسید: «کدام قسمت زودتر افتاد؟ اگر پایه را پهنتر کنیم چه میشود؟» این پرسشها او را از حفظ کردن یک روش خاص دور میکند و به آزمون و اصلاح راهحل میرساند.
تمرینهای توجه، کنترل تکانه و مشاهده
۷. بازی ایست و حرکت
یک علامت برای حرکت و علامتی دیگر برای توقف تعیین کنید؛ مثلاً وقتی دست میزنید کودک راه برود و وقتی ساکت میشوید بایستد. بعد علامتها را عوض کنید یا سرعت دستورها را تغییر دهید. این بازی کوتاه به تمرکز و مکث کردن پیش از واکنش کمک میکند، اما نباید با حذف کودک یا سرزنش اشتباهها همراه باشد.
۸. شکار جزئیات
در اتاق یا حیاط از کودک بخواهید سه چیز گرد، دو چیز زبر یا چیزی را پیدا کند که با رنگ مشخصی دیده میشود. سپس جای اشیا را تغییر دهید و از او بخواهید بگوید چه چیزی عوض شده است. در فضای بیرون، مشاهدهٔ برگها، سنگها یا شکل ابرها نیز میتواند همین کارکرد را داشته باشد.
برای کودک بزرگتر، بهجای دستور مستقیم یک معما بسازید: «چیزی را پیدا کن که هم نرم است و هم میشود آن را پوشید.» پاسخ ممکن است بیش از یک مورد داشته باشد؛ از کودک بخواهید ویژگی انتخابش را توضیح دهد.
چطور سطح تمرین را با سن کودک هماهنگ کنیم؟
سهسالگی معمولاً زمان فعالیتهای کوتاه، دستورهای ساده و اشیای واقعی و آشناست. کودک چهارساله میتواند الگوهای طولانیتر، داستانهای منظمتر و دستورهای چندمرحلهای را امتحان کند. در پنجسالگی، مقایسهٔ راهحلها، ساختن قانون برای بازی و توضیح دلیل پاسخ معمولاً امکانپذیرتر است؛ البته تفاوت فردی میان کودکان طبیعی است.
- اگر کودک سریع پاسخ میدهد، بهجای افزودن تعداد سؤالها، از او دلیل پاسخ یا یک راهحل دیگر را بخواهید.
- اگر تمرین دشوار است، تعداد وسایل و مراحل را کم کنید و بعد بهتدریج یک چالش تازه اضافه کنید.
- به علاقهٔ کودک توجه کنید؛ یک بازی ساختمانی برای کودکی که عاشق حرکت است، ممکن است با قوانین حرکتی جذابتر شود.
- هر روز لازم نیست همهٔ تمرینها انجام شوند؛ بازی آزاد، گفتوگوی روزمره و کمک کردن در کارهای سادهٔ خانه هم فرصت یادگیری فراهم میکنند.
اشتباههایی که اثر تمرین را کم میکنند
تبدیل کردن بازی به امتحان، گفتن پاسخ پیش از فرصت فکر کردن و مقایسهٔ کودک با خواهر، برادر یا همسنوسالها از خطاهای رایج است. تحسین را هم بهتر است به فرایند وصل کنید؛ مثلاً بگویید «دیدم راه دیگری را امتحان کردی»، نه اینکه فقط کودک را با برچسبهایی مانند باهوش یا ضعیف توصیف کنید.
هیچ بازی خانگی بهتنهایی نشان نمیدهد کودک باهوش است یا نیست. خواب کافی، تغذیهٔ مناسب، ارتباط گرم، بازی حرکتی و فرصت گفتوگو نیز در یادگیری نقش دارند. اگر دربارهٔ زبان، توجه، حرکت یا روند کلی رشد کودک نگرانی پایداری دارید، ارزیابی توسط متخصص کودک میتواند از حدس زدن یا مقایسه کردن دقیقتر باشد.
جمعبندی: برای تقویت هوش کودکان سه تا پنج ساله، از بازیهای کوتاه و قابلتکرار مانند دستهبندی، ادامه دادن الگو، حافظه، قصهسازی، ساختن و مسیر مانعدار شروع کنید. وسایل گرانقیمت لازم نیست؛ پرسش خوب، فرصت آزمون و واکنش آرام والد ارزش آموزشی بازی را بیشتر میکند.
