فعالیتهای تقویت حل مسئله در کودکان قرار نیست کودک را وادار کنند همیشه سریعترین پاسخ را پیدا کند. هدف اصلی این است که یاد بگیرد مسئله را ببیند، راههای مختلف را امتحان کند، از اشتباه نتیجه بگیرد و در صورت نیاز روشش را تغییر دهد.
این مهارت را میتوان بدون وسایل گران و در جریان بازیهای روزمره تمرین کرد؛ از ساختن یک برج با لیوان تا پیدا کردن راهی برای جابهجا کردن چند وسیله. نقش والد، حل کردن مسئله به جای کودک نیست، بلکه فراهم کردن زمان، امنیت و راهنمایی محدود است.
فعالیتهای تقویت حل مسئله در کودکان با وسایل ساده
ساختن سازه با محدودیت
چند لیوان کاغذی، رول دستمال، جعبه کوچک یا قطعههای ساختنی در اختیار کودک بگذارید و یک هدف مشخص تعیین کنید: «بلندترین برج را بساز»، «برای عروسک یک پل درست کن» یا «سازهای بساز که یک کتاب سبک روی آن قرار بگیرد». محدودیت را هم روشن کنید؛ مثلاً فقط با ۱۰ قطعه یا بدون چسب.
پس از فرو ریختن سازه، به جای اصلاح فوری آن بپرسید: «کدام قسمت زودتر خراب شد؟» و «اگر پایه را پهنتر کنیم چه اتفاقی میافتد؟» کودک از این راه رابطه میان تصمیم و نتیجه را بهتر میبیند.
دستهبندی و پیدا کردن قاعده
دکمههای بزرگ، جورابها، مدادها، درِ بطری یا اسباببازیهای کوچک را روی زمین بگذارید و از کودک بخواهید آنها را به روشی که خودش انتخاب میکند گروهبندی کند. ممکن است رنگ، اندازه، جنس یا کاربرد را معیار قرار دهد.
بعد از او بخواهید گروه دیگری بسازد که معیار متفاوتی داشته باشد. این فعالیت فقط تمرین شناخت رنگ و شکل نیست؛ کودک یاد میگیرد برای یک مسئله بیش از یک روش قابل قبول وجود دارد.
مسیرسازی و نقشه گنج خانگی
با کاغذ، بالش یا نوار چسب کاغذی یک مسیر ساده در اتاق بسازید و مقصدی مانند یک اسباببازی یا خوراکی کوچک تعیین کنید. سپس از کودک بخواهید مسیر را کوتاهتر، امنتر یا مناسب عبور یک ماشین اسباببازی کند.
برای کودکان بزرگتر، چند سرنخ تصویری یا نوشتاری در خانه پنهان کنید. سرنخها باید به ترتیب قابل فهم باشند و کودک برای رسیدن به مرحله بعد، اطلاعات مرحله قبل را به کار ببرد.
بازیهایی که برنامهریزی و تصمیمگیری را تمرین میدهند
داستان را متوقف کنید
هنگام خواندن یک داستان، درست پیش از حل شدن مشکل شخصیت اصلی مکث کنید و بپرسید: «اگر جای او بودی چه میکردی؟» اجازه دهید کودک چند پاسخ بدهد؛ حتی اگر بعضی راهها عملی یا منطقی نباشند.
سپس درباره پیامد هر پیشنهاد گفتوگو کنید: «اگر این کار را انجام دهد، چه چیزی ممکن است بهتر یا بدتر شود؟» این تمرین کودک را با پیشبینی نتیجه و مقایسه گزینهها آشنا میکند، بدون آنکه پاسخ واحدی به او تحمیل شود.
بازیهای رومیزی و جورچین
جورچین، ماز، دومینو، بازیهای نوبتی و بازیهایی که حرکت مهره به انتخاب بازیکن بستگی دارد، فرصت مناسبی برای تمرین حل مسئلهاند. بازی را بر اساس توان کودک انتخاب کنید؛ اگر هر مرحله فقط به حدس زدن یا شانس وابسته باشد، فرصت برنامهریزی کمتر میشود.
هنگام بازی از توضیح دادن فکر خودتان هم استفاده کنید: «این خانه را انتخاب میکنم چون راه بعدیام را باز میگذارد.» این کار به کودک الگوی فکر کردن میدهد، اما نباید به بازی کردن به جای او تبدیل شود.
کارهای روزمره با چند مرحله
کارهایی مثل آماده کردن یک میانوعده ساده، مرتب کردن کیف، کاشتن بذر در گلدان یا آماده کردن وسایل نقاشی، مسئلههای واقعی و قابل لمس ایجاد میکنند. از کودک بخواهید اول بگوید چه چیزهایی لازم دارد و کار را به چه ترتیبی انجام میدهد.
در فعالیتهای آشپزخانه، انتخاب کار باید با سن کودک و ایمنی وسیلهها هماهنگ باشد. کار با چاقو، اجاق، آب داغ و مواد حساسیتزا به نظارت مستقیم بزرگسال نیاز دارد.
چطور سختی فعالیت را با سن کودک هماهنگ کنیم؟
- حدود ۲ تا ۳ سال: فعالیت را به یک یا دو مرحله محدود کنید؛ مانند پیدا کردن شیء پنهان، جور کردن دو رنگ یا انتخاب وسیله مناسب برای یک کار.
- حدود ۴ تا ۵ سال: مسئلههایی با چند راه ممکن پیشنهاد دهید؛ مانند ساختن پل، کامل کردن الگو یا پیشنهاد پایان متفاوت برای داستان.
- حدود ۶ تا ۸ سال: از کودک بخواهید قبل از شروع، برنامه کوتاهی بگوید، نتیجه را پیشبینی کند و پس از پایان درباره روشش توضیح دهد.
- سنین بالاتر: مسئله را به زندگی واقعی نزدیک کنید؛ مثلاً برنامهریزی برای چیدن وسایل یک گردش، مقایسه چند راه برای صرفهجویی در زمان یا طراحی یک بازی برای اعضای خانواده.
این بازهها تقریبیاند و تفاوت توانایی و علاقه کودکان طبیعی است. معیار مناسب، میزان درگیری کودک با فرایند و امکان انجام بخشی از فعالیت با استقلال است، نه مقایسه او با همسنوسالان.
نقش والد در تقویت فکر کردن کودک
وقتی کودک برای حل مسئله تلاش میکند، چند ثانیه بیشتر از معمول صبر کنید. سؤالهایی مثل «چه چیزی را میدانی؟»، «چه راه دیگری هست؟»، «اول کدام بخش را امتحان میکنی؟» و «از نتیجه چه فهمیدی؟» بهتر از دستور مستقیم عمل میکنند.
اگر کودک راهی را اشتباه رفت، فوراً نگویید «این غلط است». میتوانید بپرسید «این راه به چه نتیجهای رسید؟» و بعد او را به بررسی گزینه دیگری دعوت کنید. تحسین را هم به فرایند اختصاص دهید: «دیدم بعد از خراب شدن برج، پایهاش را تغییر دادی»، نه فقط به برنده شدن یا درست جواب دادن.
اشتباههایی که اثر فعالیت را کمتر میکنند
- حل کردن مسئله پیش از آنکه کودک فرصت آزمون داشته باشد.
- طرح پرسشهای پیدرپی تا جایی که کودک احساس بازجویی کند.
- انتخاب فعالیتی بسیار دشوار یا طولانی و نادیده گرفتن خستگی کودک.
- تبدیل هر بازی به آموزش رسمی و حذف شوخی، انتخاب و خلاقیت.
- تأکید بیش از حد بر سرعت، برنده شدن یا مقایسه با خواهر، برادر و دوستان.
یک فعالیت کوتاه و موفق، معمولاً از چالشی که کودک را کاملاً درمانده میکند مفیدتر است. اگر مسئلهای برای کودک دشوار بود، فقط یک بخش آن را ساده کنید؛ مثلاً تعداد قطعات را کم کنید یا یک نمونه اولیه نشان دهید، نه اینکه تمام پاسخ را در اختیارش بگذارید.
جمعبندی فعالیتهای تقویت حل مسئله در کودکان
برای تقویت حل مسئله، از موقعیتهای واقعی و بازیهای ساده شروع کنید: ساختن با محدودیت، دستهبندی وسایل، داستان نیمهتمام، مسیرسازی، جورچین و برنامهریزی کارهای روزمره. کودک باید فرصت داشته باشد راهش را انتخاب کند، پیامد تصمیمش را ببیند و بدون ترس از اشتباه دوباره تلاش کند.
در فعالیتهای تقویت حل مسئله در کودکان، کیفیت گفتوگو و میزان استقلال کودک از تعداد بازیها مهمتر است. چند دقیقه تمرین منظم و متناسب با سن، در کنار صبر والد، زمینه بهتری برای شکلگیری این مهارت فراهم میکند.
