تقویت هوش کودک از زمانی شروع نمیشود که او توانایی خواندن، شمردن یا حل پازل پیدا کند؛ این فرایند از بدو تولد و حتی از مسیر مراقبتهای دوران بارداری زمینه پیدا میکند. نوزاد با نگاهکردن، شنیدن صدا، لمسکردن و پاسخگرفتن از مراقب، پایههای ارتباط، توجه و یادگیری را میسازد.
هوش فقط حفظکردن اطلاعات یا زودتر حرفزدن نیست. توانایی حل مسئله، زبان، کنترل هیجان، حرکت، ارتباط با دیگران و سازگاری با موقعیتهای تازه هم بخشی از رشد کودکاند. هیچ بازی یا محصولی افزایش قطعی هوش را تضمین نمیکند؛ آنچه بیشترین ارزش را دارد، رابطهٔ امن و تعامل مداوم و متناسب با سن کودک است.
تقویت هوش کودک از چه سنی شروع میشود؟
اگر منظور از تقویت هوش، فراهمکردن محیط مناسب برای رشد مغز باشد، پاسخ از بدو تولد است. پیش از تولد نیز سلامت مادر، مراقبتهای پزشکی، تغذیهٔ متعادل و پرهیز از مواد آسیبرسان به رشد جنین کمک میکند، اما فعالیتی برای «آموزش مستقیم» جنین وجود ندارد.
سالهای نخست زندگی دورهای حساس برای شکلگیری مهارتهای زبانی، حرکتی و اجتماعی است؛ بااینحال، این موضوع به معنی از دسترفتن فرصت رشد پس از یک سن مشخص نیست. کودکان با سرعتهای متفاوت رشد میکنند و حمایت مناسب در هر سنی میتواند یادگیری آنها را بهتر کند.
چه چیزهایی واقعاً به رشد شناختی کودک کمک میکند؟
مغز کودک از تجربههای روزمره یاد میگیرد، نه فقط از فعالیتهایی که نام «هوش» روی آنها گذاشته شده است. وقتی والد به تلاش کودک پاسخ میدهد، سؤال میپرسد و فرصت امتحانکردن میدهد، کودک در کنار اطلاعات، مهارت فکرکردن و ارتباط برقرارکردن را هم تمرین میکند.
- گفتوگوی رفتوبرگشتی: با نوزاد حرف بزنید، به آواهایش پاسخ دهید و برای کودک بزرگتر دربارهٔ کارهای روزانه، احساسات و اتفاقهای اطراف سؤالهای ساده بپرسید.
- بازی آزاد: بازی با لگو، مکعب، ظرفهای بیخطر، خمیر بازی یا وسایل سادهٔ خانه میتواند دستهبندی، ساختن، آزمونوخطا و حل مسئله را فعال کند.
- کتابخوانی تعاملی: لازم نیست کودک همهٔ متن را بفهمد. اشاره به تصویرها، نامبردن اشیا و پرسیدن «فکر میکنی بعد چه میشود؟» از خواندن سریع و منفعلانه مفیدتر است.
- حرکت و کشف محیط: فرصت غلتزدن، چهار دستوپا رفتن، راهرفتن، دویدن و بازی در فضای امن به هماهنگی بدن و شناخت محیط کمک میکند.
- خواب و تغذیهٔ منظم: خواب کافی و غذای متنوع برای رشد و توجه کودک مهماند. مکملها یا خوراکیهای موسوم به افزایش هوش، بدون توصیهٔ پزشک، انتخاب مناسبی نیستند.
فعالیت مناسب برای هر دورهٔ سنی چیست؟
از تولد تا حدود یکسالگی
چهرهٔ مراقب، صدای آشنا، تماس محبتآمیز، بازی دالیموشه، آوازخواندن و قرار دادن اسباببازی ایمن در دسترس کودک، توجه و ارتباط را تقویت میکند. با بزرگترشدن نوزاد، اجازه دهید در محیطی امن اشیا را لمس و بررسی کند؛ البته اشیای کوچک و خطرناک باید دور از دسترس باشند.
از یک تا سهسالگی
نامگذاری اشیا، خواندن کتاب تصویری، بازی وانمودی، جورچینهای ساده، نقاشی و کمکگرفتن از کودک در کارهای کوچک خانه فرصت یادگیری میسازند. بهجای اصلاح مداوم، بهتر است پاسخ او را گسترش دهید؛ مثلاً اگر گفت «توپ»، بگویید «بله، توپ قرمز را قل میدهیم.»
از سهسالگی به بعد
داستانسازی، بازیهای ساختنی، شمارش در موقعیتهای واقعی، پیدا کردن راهحل برای مسائل ساده و بازیهای نوبتی به زبان، منطق و مهارت اجتماعی کمک میکنند. اجازه دهید کودک ابتدا خودش فکر کند و فقط به اندازهای راهنمایی بدهید که بتواند ادامهٔ کار را پیدا کند.
آیا آموزش زودهنگام و صفحهنمایش هوش را بیشتر میکند؟
آموزش فشردهٔ حروف، اعداد یا فلشکارتها ممکن است کودک را در یک مهارت مشخص جلو بیندازد، اما الزاماً به رشد گستردهتر هوش منجر نمیشود. اگر کودک خسته، بیعلاقه یا مضطرب است، ادامهدادن تمرین به امید نتیجهٔ بهتر میتواند کیفیت یادگیری و رابطهٔ او با والد را پایین بیاورد.
برای کودکان کمسن، صفحهنمایش نباید جای بازی، خواب، حرکت و گفتوگوی چهرهبهچهره را بگیرد. حتی محتوای آموزشی نیز زمانی ارزش بیشتری دارد که محدود، متناسب با سن و در صورت امکان همراه با حضور و گفتوگوی بزرگسال باشد.
چه زمانی بهتر است رشد کودک ارزیابی شود؟
مقایسهٔ کودک با خواهر، برادر یا همسنهایش معمولاً تصویر دقیقی نمیدهد؛ مسیر رشد هر کودک یکسان نیست. بااینحال، نگرانی مداوم والد، از دستدادن مهارتی که کودک قبلاً داشته، بیپاسخماندن صداها و اشارهها یا دشواری چشمگیر در ارتباط و حرکت، دلیل خوبی برای مشورت با پزشک کودک است.
ارزیابی رشد به معنی برچسبزدن به کودک نیست. پزشک یا متخصص مربوط میتواند شنوایی، بینایی، زبان، حرکت و شرایط خانوادگی را بررسی کند و در صورت نیاز، حمایت زودهنگام پیشنهاد دهد. این متن جایگزین ارزیابی پزشکی نیست.
جمعبندی؛ تقویت هوش کودک با رابطه و تجربه شروع میشود
تقویت هوش کودک از بدو تولد شروع میشود، اما به خرید وسیلهٔ خاص یا آموزش زودهنگام وابسته نیست. گفتوگوی روزانه، بازی آزاد، کتابخوانی، حرکت، خواب کافی و پاسخدادن به کنجکاوی کودک، پایههای مهم رشد شناختی هستند. هدف، ساختن کودک نابغه نیست؛ فراهمکردن محیطی امن و پربار است تا هر کودک با سرعت خودش یاد بگیرد و تواناییهایش را نشان دهد.
