بازیهای تقویت هوش کودکان یک تا سه ساله قرار نیست کودک را زودتر از سنش به خواندن، شمردن یا حفظ کردن وادار کنند. بازی مناسب در این دوره به کودک فرصت میدهد لمس کند، مقایسه کند، سؤال بپرسد، راهحلهای مختلف را امتحان کند و از نتیجه کارش بازخورد بگیرد.
برای این سن، وسایل ساده خانه هم کافی هستند؛ به شرط آنکه ایمن باشند و بزرگسال در بازی حضور فعال داشته باشد. هدف، پرورش همزمان زبان، حافظه، توجه، حل مسئله و هماهنگی دست و چشم است، نه سنجش یا رتبهبندی هوش کودک.
بازیهای تقویت هوش کودکان با وسایل ساده خانه
در فاصله یک تا سه سالگی، کودک از بازیهای کوتاه و تکرارشونده بیشترین استفاده را میبرد. یک فعالیت را میتوان با تغییر کوچکی چند بار تکرار کرد تا کودک رابطه میان عمل و نتیجه را بهتر بفهمد.
- جعبه پیدا کردن اشیا: چند وسیله بیخطر و آشنا مانند توپ پارچهای، قاشق بزرگ یا عروسک را داخل جعبهای باز بگذارید. نام هر وسیله را بگویید و از کودک بخواهید آن را پیدا کند یا وسیلهای را که نام بردهاید نشان دهد.
- لیوانهای تو در تو: چند لیوان پلاستیکی با اندازههای مختلف در اختیار کودک بگذارید. بگذارید خودش اندازهها را امتحان کند؛ اگر ترتیب را اشتباه کرد، فقط با جملهای مثل کدامیک داخل این جا میشود، توجهش را به مسئله برگردانید.
- برج ساختن و خراب کردن: با مکعبهای بزرگ یا جعبههای سبک برج بسازید و درباره بلند، کوتاه، بالا و پایین حرف بزنید. خراب کردن برج هم بخشی از یادگیری علت و معلول است، نه خرابکاری بیهدف.
- انتقال دادن: چند توپ پینگپنگ یا قطعه بزرگ اسباببازی و دو کاسه در اختیار کودک بگذارید تا اشیا را از یک ظرف به ظرف دیگر منتقل کند. برای کودکان کوچکتر از وسایل بسیار بزرگتر از دهان استفاده کنید و بازی را همیشه زیر نظر داشته باشید.
بازیهای مناسب کودک یک تا دو ساله برای کشف و حل مسئله
کودک یکساله بیشتر با حرکت، لمس و تکرار یاد میگیرد. دستورهای طولانی نتیجه خوبی ندارند؛ بهتر است یک مرحله را نشان دهید و بعد اجازه بدهید کودک همان کار را به شیوه خودش تکرار کند.
پنهان کردن و پیدا کردن
اسباببازی مورد علاقه کودک را نیمهکاره زیر یک پارچه پنهان کنید و بپرسید کجاست. بعد از چند بار، آن را کاملتر بپوشانید یا جای آن را کمی تغییر دهید. این بازی به ماندگاری تصویر ذهنی، توجه و درک این نکته کمک میکند که شیء حتی وقتی دیده نمیشود، همچنان وجود دارد.
کپی کردن حرکتها
دست زدن، ضربه زدن آرام روی قابلمه، تکان دادن دستمال یا گذاشتن عروسک روی تخت را به نوبت انجام دهید. نوبتی بودن بازی علاوه بر تقلید، مهارت انتظار، توجه به دیگری و آغاز تعامل اجتماعی را تمرین میکند.
کتاب تصویری تعاملی
به جای خواندن سریع همه متن، یک یا دو تصویر را انتخاب کنید و درباره آنها صحبت کنید: گربه کجاست؟ توپ چه رنگی است؟ کودک لازم نیست همیشه پاسخ کلامی بدهد؛ نگاه کردن، اشاره کردن و صدا درآوردن هم پاسخهای ارزشمند این سن هستند.
فعالیتهای فکری برای کودکان دو تا سه ساله
از حدود دو سالگی، کودک معمولاً میتواند دستورهای دو مرحلهای ساده را بهتر دنبال کند و در بازیهای وانمودی نقش بگیرد. فعالیتها را کمی چالشبرانگیزتر کنید، اما راهحل را از پیش به او تحمیل نکنید.
- دستهبندی وسایل: چند جوراب، قاشق یا قطعه اسباببازی را روی زمین بگذارید و از کودک بخواهید چیزهای شبیه هم را کنار هم قرار دهد. در ابتدا فقط یک ویژگی، مانند رنگ یا شکل، انتخاب کنید.
- مسیر مانع نرم: با بالش، تشک و جعبههای سبک مسیری کوتاه بسازید تا کودک از روی مانع کوتاه رد شود، دور آن بچرخد یا توپ را به مقصد برساند. این بازی برنامهریزی حرکتی و درک موقعیت بدن را درگیر میکند.
- بازی وانمودی: با عروسک یا وسایل آشپزی اسباببازی، غذا درست کنید، عروسک را بخوابانید یا به او آب بدهید. از کودک درباره کار بعدی بپرسید تا بازی از تقلید ساده به ساختن یک داستان کوتاه برسد.
- پازلهای ساده: پازلهای چوبی یا مقوایی دو تا ششتکه با قطعات بزرگ انتخاب کنید. اگر کودک قطعه را اشتباه گذاشت، به جای گرفتن دستش، شکل جای خالی یا لبه قطعه را با کلمات ساده توصیف کنید.
- بازی حافظه شنیداری: پشت یک مانع کوچک صدای زنگ، ضربه آرام یا تکان دادن ظرف حاوی برنج دربسته ایجاد کنید و از کودک بخواهید حدس بزند صدا از کجا آمده است. صدا باید ملایم باشد و هیچ قطعهای در دسترس کودک قرار نگیرد.
چطور از یک بازی ساده، فرصت یادگیری بیشتری بسازیم؟
نحوه همراهی بزرگسال به اندازه خود وسیله اهمیت دارد. هنگام بازی، چیزی را که کودک انجام میدهد با جملههای کوتاه توصیف کنید؛ مثلاً میگویید دو تا مکعب روی هم گذاشتی یا توپ زیر میز رفت. این کار واژههای تازه را به تجربه واقعی کودک وصل میکند.
سؤالهای باز هم مفیدند، اما نباید بازی را به امتحان تبدیل کنند. به جای پرسیدن مداوم رنگ و شکل، گاهی بگویید فکر میکنی این قطعه کجا قرار میگیرد؟ یا اگر توپ را آرامتر قل بدهیم چه میشود؟ سپس برای پاسخ دادن یا امتحان کردن به کودک زمان بدهید.
اگر فعالیتی برای کودک سخت است، یک مرحله به آن اضافه کنید؛ اگر بیحوصله شد، بازی را سادهتر کنید یا همانجا تمامش کنید. تکرار داوطلبانه، معمولاً نشانه این است که بازی برای کودک قابل فهم و در عین حال جذاب بوده است.
ایمنی و اشتباههای رایج در بازی با کودک
کودک زیر سه سال ممکن است وسایل کوچک را در دهان بگذارد. مهره، سکه، باتری، آهنربای کوچک، درپوش، بادکنک پاره و قطعات جداشونده را از محیط بازی حذف کنید و هنگام بازی با آب، خوراکی یا وسایل خانه کنار کودک بمانید.
تلویزیون یا تلفن همراه نباید جای تعامل مستقیم را بگیرد. همچنین مقایسه کردن کودک با همسنوسالها، اصلاح مداوم و تشویق افراطی به برنده شدن میتواند لذت کشف را کم کند. در این سن، تلاش کودک و فرایند تجربه کردن از نتیجه بینقص مهمتر است.
بازی به تنهایی ابزار تشخیص تأخیر رشدی نیست. اگر نگرانی شما فقط به یک بازی محدود نیست و در چند موقعیت مختلف، ارتباط، حرکت یا فهم دستورهای ساده کودک را تحت تأثیر قرار میدهد، ارزیابی تخصصی میتواند راهنمای دقیقتری باشد.
جمعبندی بازیهای تقویت هوش کودکان یک تا سه ساله
بهترین بازیهای تقویت هوش کودکان در این دوره الزاماً آموزشی یا گرانقیمت نیستند؛ پنهان کردن اسباببازی، ساختن برج، دستهبندی، کتابخوانی تعاملی و بازی وانمودی با همراهی آرام والد، مهارتهای شناختی و زبانی را در دل تجربه روزانه تقویت میکنند. فعالیت را متناسب با سن و علاقه کودک انتخاب کنید، فرصت اشتباه و کشف بدهید و ایمنی را همیشه در اولویت بگذارید.
