آزمایشهای لازم برای تشخیص تنبلی تخمدان به یک آزمایش خون یا سونوگرافی محدود نمی‌شود. «تنبلی تخمدان» نام رایج سندرم تخمدان پلیکیستیک یا PCOS است؛ وضعیتی که می‌تواند با بی‌نظمی تخمک‌گذاری، افزایش هورمون‌های مردانه و تغییرات متابولیک همراه باشد.
پزشک برای تشخیص، معمولاً شرح حال و الگوی قاعدگی را با آزمایشهای هورمونی و در صورت نیاز سونوگرافی ترکیب میکند و ابتدا علت‌های دیگری مانند بارداری، اختلال تیروئید یا افزایش پرولاکتین را کنار میگذارد. نتیجه هر آزمایش باید بر اساس علائم، سن، داروها و محدوده مرجع همان آزمایشگاه تفسیر شود.
این مطلب جایگزین تشخیص پزشک نیست. بی‌نظمی قاعدگی یا افزایش موهای زائد بهتنهایی به معنی ابتلا به PCOS نیست و خوددرمانی با داروهای هورمونی یا مکمل‌ها می‌تواند روند تشخیص را مختل کند.
آزمایشهای لازم برای تشخیص تنبلی تخمدان کدام‌اند؟
برای تشخیص، پزشک همه آزمایشها را برای همه افراد درخواست نمیکند. فهرست زیر رایج‌ترین بررسی‌هایی است که با توجه به علائم و شرایط فرد ممکن است انجام شود:
- تست بارداری، معمولاً β-hCG: اگر پریود عقب افتاده باشد، بارداری باید پیش از نسبت دادن بی‌نظمی به PCOS بررسی شود.
- تستوسترون تام و تستوسترون آزاد یا شاخص آندروژن آزاد: برای بررسی افزایش هورمون‌های مردانه. در صورت دسترسی، روش دقیق‌تر اندازه‌گیری تستوسترون آزاد اهمیت دارد.
- DHEA-S: این آزمایش به بررسی منشأ آدرنال آندروژنها کمک میکند؛ به‌خصوص وقتی موهای زائد یا علائم افزایش آندروژن شدید باشد.
- آندروستن‌دیون: در برخی افراد برای تکمیل بررسی افزایش آندروژن درخواست می‌شود، اما برای همه بیماران ضروری نیست.
- TSH: اختلالات تیروئید میتوانند باعث بی‌نظمی قاعدگی شوند و علائمی شبیه بخشی از علائم PCOS ایجاد کنند.
- پرولاکتین: افزایش این هورمون نیز ممکن است پریود را نامنظم یا متوقف کند و باید در شرایط مناسب بررسی شود.
- ۱۷-هیدروکسیپروژسترون: برای نوعی اختلال مادرزادی غده فوق‌کلیه که می‌تواند با افزایش آندروژن و علائم مشابه PCOS همراه باشد.
آزمایش قند و چربی خون چرا کنار بررسی‌های هورمونی انجام می‌شود؟
PCOS فقط مسئله قاعدگی یا ظاهر تخمدان‌ها نیست. مقاومت به انسولین و افزایش خطر اختلال قند خون در برخی مبتلایان دیده می‌شود؛ حتی در افرادی که اضافه‌وزن ندارند. به همین دلیل پزشک ممکن است بررسی متابولیک را هم در ارزیابی اولیه بگنجاند.
- آزمایش تحمل گلوکز خوراکی دو ساعته با ۷۵ گرم گلوکز: در بسیاری از راهنماها، دقیق‌ترین روش بررسی اختلال قند در افراد مبتلا یا مشکوک به PCOS است.
- قند خون ناشتا و HbA۱c: اگر انجام تست تحمل گلوکز ممکن نباشد، ممکن است به‌عنوان گزینه‌های جایگزین یا تکمیلی درخواست شوند؛ با این حال حساسیت آن‌ها برای همه افراد یکسان نیست.
- پروفایل چربی خون: کلسترول تام، LDL، HDL و تری‌گلیسرید برای ارزیابی خطر قلبی‌عروقی بررسی می‌شوند.
فشار خون، وزن، شاخص توده بدنی و دور کمر آزمایش خون نیستند، اما در ارزیابی کامل PCOS اهمیت دارند. این بررسی‌ها به پزشک کمک می‌کنند فقط روی نتیجه سونوگرافی یا قاعدگی نامنظم تمرکز نکند.
تشخیص PCOS بر اساس چند معیار انجام می‌شود
در بزرگسالان، تشخیص سندرم تخمدان پلیکیستیک معمولاً زمانی مطرح می‌شود که پس از رد علت‌های دیگر، دست‌کم دو مورد از سه معیار زیر وجود داشته باشد:
- اختلال تخمک‌گذاری که معمولاً با فاصله زیاد یا نامنظم شدن پریودها خود را نشان می‌دهد.
- افزایش آندروژنها در آزمایش یا علائم بالینی مانند موهای زائد با الگوی مردانه، آکنه قابل‌توجه یا ریزش موی الگوی مردانه.
- ظاهر پلیکیستیک تخمدان‌ها در سونوگرافی، با توجه به دستگاه، روش انجام و معیارهای معتبر مرکز تصویربرداری.
بنابراین ممکن است فردی PCOS داشته باشد اما سونوگرافی او «طبیعی» گزارش شود؛ همچنین وجود فولیکول‌های متعدد در سونوگرافی، بدون علائم و یافته‌های دیگر، بهتنهایی تشخیص را ثابت نمیکند.
سونوگرافی و AMH چه جایگاهی در تشخیص دارند؟
سونوگرافی واژینال در بزرگسالان معمولاً اطلاعات دقیق‌تری درباره تعداد فولیکول‌ها و حجم تخمدان می‌دهد، اما در افراد مجرد یا کسانی که انجام سونوگرافی واژینال برایشان مناسب نیست، سونوگرافی شکمی می‌تواند با محدودیت‌هایی همراه باشد. کیفیت دستگاه، تجربه متخصص و زمان انجام بررسی بر گزارش اثر میگذارد.
AMH ممکن است با تعداد فولیکول‌های کوچک ارتباط داشته باشد، اما نتیجه آن تحت تأثیر سن، روش آزمایش و شرایط هورمونی قرار می‌گیرد. این آزمایش بهتنهایی برای تشخیص PCOS کافی نیست و نباید جایگزین گفت‌وگو با پزشک، بررسی قاعدگی و آزمایشهای لازم شود.
نکات مهم قبل از انجام آزمایشهای تنبلی تخمدان
قرصهای ضدبارداری ترکیبی، بعضی داروهای هورمونی و مکمل‌ها میتوانند نتیجه آندروژنها و سایر آزمایشها را تغییر دهند. قطع کردن دارو بدون نظر پزشک درست نیست؛ فقط فهرست کامل داروها، مکمل‌ها و زمان آخرین مصرف را در اختیار پزشک و آزمایشگاه بگذارید.
زمان نمونه‌گیری برای همه آزمایشها یکسان نیست. برای نمونه، ۱۷-هیدروکسیپروژسترون معمولاً صبح و در بخش ابتدایی سیکل بررسی می‌شود، اما زمان مناسب به طول سیکل و هدف آزمایش بستگی دارد. اگر پریودها بسیار نامنظم باشند، پزشک زمان نمونه‌گیری را مشخص میکند.
در نوجوانان، تشخیص دشوارتر است؛ چون نامنظمی قاعدگی و تغییرات پوست و مو در سال‌های نخست پس از شروع پریود می‌تواند بخشی از روند طبیعی بلوغ باشد. در این گروه معمولاً به وجود هم‌زمان اختلال پایدار تخمک‌گذاری و افزایش آندروژن توجه می‌شود و سونوگرافی یا AMH بهتنهایی معیار مناسبی برای تشخیص زودهنگام نیست.
جمع‌بندی
آزمایشهای لازم برای تشخیص تنبلی تخمدان معمولاً شامل بررسی آندروژنها، TSH، پرولاکتین، ۱۷-هیدروکسیپروژسترون و در صورت نیاز تست بارداری است؛ ارزیابی قند و چربی خون نیز برای سنجش سلامت متابولیک اهمیت دارد. سونوگرافی و AMH ابزارهای کمکی‌اند و هیچ‌کدام بهتنهایی تشخیص قطعی ایجاد نمی‌کنند. تشخیص نهایی باید پس از کنار هم گذاشتن علائم، معاینه و نتایج آزمایشها توسط پزشک انجام شود.
