تشخیص تنبلی تخمدان یا PCOS با یک علامت، یک آزمایش یا فقط سونوگرافی انجام نمیشود. پزشک معمولاً الگوی قاعدگی، نشانههای افزایش هورمون‌های مردانه، نتیجه آزمایش خون و در صورت نیاز سونوگرافی یا AMH را کنار هم می‌گذارد و همزمان علتهای دیگری را که میتوانند علائم مشابه ایجاد کنند، بررسی می‌کند.
در بزرگسالان، وجود دست‌کم دو مورد از سه معیار اصلی میتواند به تشخیص کمک کند: اختلال تخمکگذاری، افزایش آندروژنها و نمای پلیکیستیک تخمدان؛ البته این تشخیص فقط پس از کنار گذاشتن علتهای دیگر معتبر است. اطلاعات این مطلب جایگزین معاینه و تصمیم پزشک نیست، به‌ویژه اگر قاعدگی برای مدت طولانی قطع شده، خونریزی شدید است یا احتمال بارداری وجود دارد.
تنبلی تخمدان چگونه تشخیص داده میشود؟
فرایند تشخیص معمولاً از شرح حال و معاینه شروع میشود، نه از سونوگرافی. پزشک درباره زمان شروع بینظمی قاعدگی، فاصله بین پریودها، تغییرات وزن، رشد موهای زائد، جوش، داروهای مصرفی، احتمال بارداری و سابقه خانوادگی سؤال می‌کند.
در بزرگسالان، معیارهای رایج تشخیص PCOS شامل این سه گروه هستند:
- اختلال تخمکگذاری: پریودهای با فاصله زیاد، چرخههای نامنظم یا قطع قاعدگی میتواند نشانه تخمکگذاری نامنظم باشد.
- افزایش آندروژن: افزایش هورمون‌های مردانه در آزمایش یا نشانه‌هایی مانند موهای زائد با الگوی مردانه، آکنه پایدار و ریزش موی الگوی مردانه.
- نمای پلیکیستیک تخمدان: افزایش تعداد فولیکول‌های کوچک یا حجم تخمدان در سونوگرافی، یا در برخی بزرگسالان افزایش AMH طبق نظر پزشک.
برای تشخیص معمولاً وجود دو معیار از سه معیار بالا کافی است؛ اما هیچ‌کدام بهتنهایی، به‌خصوص سونوگرافی، به معنای قطعی ابتلا نیستند. اصطلاح «تنبلی تخمدان» نیز نام رایج PCOS است و نباید آن را با وجود چند کیست ساده یا یک کیست منفرد اشتباه گرفت.
قاعدگی نامنظم چه زمانی به نفع اختلال تخمکگذاری است؟
صرفاً چند روز جلو یا عقب افتادن پریود، تشخیص PCOS را ثابت نمیکند. فاصله زیاد بین خون‌ریزی‌ها، کمتر از هشت قاعدگی در سال یا دوره‌هایی که گاهی بیش از ۹۰ روز طول می‌کشند، اهمیت بیشتری دارند؛ البته زمان سپری‌شده از شروع اولین قاعدگی نیز باید در نظر گرفته شود.
در سال اول پس از اولین قاعدگی، بینظمی چرخه‌ها تا حدی شایع است. در نوجوانان، تفسیر چرخه‌ها باید با توجه به سن، مرحله بلوغ و مدت زمان گذشته از منارک انجام شود؛ بنابراین معیارهای بزرگسالان را نمی‌توان بدون تغییر برای نوجوان به کار برد.
آزمایشهای لازم برای تشخیص PCOS چیست؟
آزمایش‌ها برای دو هدف انجام می‌شوند: بررسی افزایش آندروژنها و رد بیماری‌هایی که علائم مشابه دارند. نوع و زمان آزمایش به سن، داروها، وضعیت قاعدگی و نظر پزشک بستگی دارد.
ممکن است پزشک این موارد را درخواست کند:
- تستوسترون تام و آزاد یا شاخص آندروژن آزاد برای بررسی افزایش آندروژنها؛
- هورمون محرک تیروئید برای رد اختلالات تیروئید؛
- پرولاکتین برای بررسی برخی علتهای قطع یا بینظمی قاعدگی؛
- آزمایش ۱۷-هیدروکسی‌پروژسترون برای رد بعضی اختلالات مادرزادی غده فوق‌کلیه؛
- آزمایش بارداری، در صورت وجود احتمال بارداری یا قطع قاعدگی؛
- قند خون، هموگلوبین A۱c یا در برخی افراد آزمایش تحمل گلوکز و چربی خون برای ارزیابی خطرهای متابولیک همراه.
آزمایش LH و FSH ممکن است در برخی شرایط برای بررسی علتهای دیگر درخواست شود، اما نسبت این دو هورمون بهتنهایی ابزار قابل اتکایی برای تشخیص PCOS نیست. همچنین بالا بودن انسولین ناشتا بهتنهایی تشخیص تنبلی تخمدان را قطعی نمیکند.
سونوگرافی در تشخیص تنبلی تخمدان چه نقشی دارد؟
سونوگرافی معمولاً از راه واژینال در بزرگسالان یا از راه شکمی در شرایط مناسب انجام میشود و تعداد فولیکول‌ها و حجم تخمدان‌ها را بررسی می‌کند. در برخی افراد، ظاهر تخمدان‌ها در سونوگرافی به تشخیص کمک می‌کند؛ اما نتیجه به سن دستگاه، روش انجام، مهارت بررسی‌کننده و زمان انجام آزمایش وابسته است.
نمای پلیکیستیک با «کیست تخمدان» یکی نیست. فولیکول‌های کوچک مشاهده‌شده در PCOS معمولاً کیست‌های بیماری‌زا به معنای رایج کلمه نیستند و وجود چنین نمایی بدون بینظمی قاعدگی یا افزایش آندروژن، برای تشخیص کافی نیست.
AMH نیز ممکن است در بزرگسالان به‌عنوان جایگزینی برای ارزیابی نمای پلیکیستیک تخمدان در نظر گرفته شود، اما عدد AMH نباید بهتنهایی مبنای تشخیص باشد. در نوجوانان، به دلیل تغییرات طبیعی سالهای اول بلوغ، سونوگرافی و AMH ابزار مناسبی برای تشخیص مستقل PCOS محسوب نمی‌شوند.
چه بیماری‌هایی باید پیش از تشخیص PCOS رد شوند؟
بینظمی قاعدگی، موهای زائد یا آکنه فقط به PCOS مربوط نیستند. اختلال تیروئید، افزایش پرولاکتین، بارداری، کاهش یا افزایش شدید وزن، ورزش سنگین، استرس طولانی، برخی داروها و اختلالات غده فوق‌کلیه نیز میتوانند علائم مشابه ایجاد کنند.
اگر رشد موهای زائد یا تغییرات پوستی به‌سرعت و در مدت کوتاه ایجاد شده باشد، صدا بم شده باشد یا علائم افزایش شدید آندروژن دیده شود، بررسی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا این الگو همیشه با PCOS معمولی سازگار نیست. قطع ناگهانی قاعدگی، خونریزی غیرعادی یا درد شدید نیز نیازمند ارزیابی جداگانه است.
تفاوت تشخیص PCOS در نوجوانان و بزرگسالان
در نوجوانان، نامنظمی قاعدگی در سالهای نخست پس از بلوغ میتواند بخشی از روند طبیعی باشد و جوش یا موهای زائد خفیف نیز همیشه نشانه بیماری نیست. به همین دلیل، تشخیص معمولاً زمانی جدی‌تر مطرح میشود که اختلال چرخه‌ها پایدار باشد و همزمان نشانههای بالینی یا آزمایشگاهی افزایش آندروژن وجود داشته باشد.
سونوگرافی بهتنهایی در نوجوانان تشخیص‌دهنده نیست. گاهی پزشک به‌جای اعلام تشخیص قطعی، فرد را در گروه «در معرض خطر» قرار می‌دهد و پس از پیگیری علائم و چرخههای قاعدگی، درباره تشخیص نهایی تصمیم میگیرد.
پس از تشخیص، چه ارزیابی‌هایی اهمیت دارد؟
تشخیص PCOS فقط برای توضیح بینظمی پریود نیست. این اختلال میتواند با مقاومت به انسولین، افزایش خطر پیش‌دیابت، تغییر چربی خون و مشکلات مربوط به پوشش داخلی رحم همراه باشد؛ البته وجود PCOS به معنای قطعی بودن این عوارض نیست.
به همین دلیل، پزشک ممکن است حتی در فردی که وزن طبیعی دارد، فشار خون، قند خون و چربی‌های خون را بررسی کند. شدت علائم، سن، سابقه خانوادگی و فاصله‌های طولانی بین پریودها در تعیین برنامه پیگیری نقش دارند.
جمع‌بندی: تشخیص تنبلی تخمدان بر پایه کنار هم گذاشتن علائم، الگوی قاعدگی، آزمایش آندروژنها و در صورت نیاز سونوگرافی یا AMH انجام میشود؛ نه با یک نتیجه منفرد. اگر پریودها به‌طور مکرر نامنظم یا قطع می‌شوند، خودتشخیصی بر اساس سونوگرافی یا یک آزمایش هورمونی میتواند گمراه‌کننده باشد و ارزیابی متخصص زنان یا غدد لازم است.
