سنجش بینایی و شنوایی پیش از مدرسه فقط یک مرحله اداری برای ثبتنام نیست. کودک برای خواندن، نوشتن، دنبال کردن توضیحات معلم و ارتباط با همکلاسیها باید بتواند نوشتهها و تصاویر را بهدرستی ببیند و صداها، بهویژه گفتار، را واضح بشنود. اختلال خفیف در هرکدام از این دو حس ممکن است مدتها پنهان بماند و بعد در کلاس به شکل بیتوجهی، کندی یادگیری یا پاسخ ندادن دیده شود.
هدف غربالگری، پیدا کردن نشانههایی است که بررسی تخصصی بیشتری میخواهند؛ نه تشخیص قطعی بیماری. اگر نتیجه نیاز به پیگیری نشان دهد، مراجعه زودتر به پزشک یا متخصص میتواند فرصت مناسبتری برای اصلاح مشکل و آماده شدن کودک برای محیط مدرسه فراهم کند.
سنجش بینایی و شنوایی پیش از مدرسه چه چیزی را مشخص میکند؟
ارزیابی بینایی معمولاً توانایی کودک در دیدن نشانهها یا حروف متناسب با سن، وضعیت دید هر چشم و گاهی هماهنگی دو چشم را بررسی میکند. این بررسی میتواند احتمال مشکلاتی مانند کاهش وضوح دید، تفاوت قابل توجه بین دو چشم یا برخی اختلالهای هماهنگی چشمها را آشکار کند؛ مواردی که همیشه با ظاهر چشم یا شکایت کودک مشخص نیستند.
در ارزیابی شنوایی نیز واکنش کودک به صداهای مختلف و توانایی شنیدن صداهای گفتاری بررسی میشود. سابقه عفونتهای مکرر گوش، تجمع مایع پشت پرده گوش یا مشکلات مادرزادی میتواند بر شنوایی اثر بگذارد، اما تشخیص علت فقط با معاینه و آزمایشهای مناسب امکانپذیر است.
چرا مشکلات خفیف میتوانند شروع مدرسه را دشوار کنند؟
کودکی که نوشتههای دور تخته را واضح نمیبیند، ممکن است از روی همکلاسی خود بنویسد، سرش را زیاد خم کند یا از فعالیتهای نوشتاری خسته شود. از سوی دیگر، کودکی که بخشی از گفتار معلم را نمیشنود، ممکن است دستورها را ناقص انجام دهد یا به اشتباه کمتوجه تلقی شود.
این مشکلات لزوماً به افت توانایی ذهنی کودک ارتباط ندارند. گاهی مسئله اصلی این است که اطلاعات دیداری یا شنیداری کامل به کودک نمیرسد. شناسایی زودتر، امکان بررسی علت و استفاده از راهکار مناسب را پیش از آن فراهم میکند که کودک احساس ناکامی یا تفاوت با همکلاسیهایش پیدا کند.
در غربالگری پیش از مدرسه چه نکاتی را باید جدی گرفت؟
- هر چشم جداگانه بررسی شود: ممکن است کودک با کمک چشم سالم، ضعف چشم دیگر را پنهان کند.
- شنیدن صدای بلند کافی نیست: کودک ممکن است صداهای قوی را بشنود اما در فهم گفتار یا شنیدن صداهای ضعیفتر مشکل داشته باشد.
- نتیجه غربالگری تشخیص نهایی نیست: ارجاع برای معاینه تکمیلی به معنی قطعی بودن اختلال نیست.
- سابقه پزشکی را بگویید: عفونتهای گوش، تولد زودرس، سابقه خانوادگی مشکلات بینایی یا شنوایی و مصرف برخی داروها میتواند برای ارزیاب مهم باشد.
اگر کودک در روز ارزیابی خسته، مضطرب یا بیمار باشد، همکاری او ممکن است کاهش پیدا کند. در چنین شرایطی، نتیجه باید در کنار شرایط کودک تفسیر شود و در صورت توصیه مرکز یا متخصص، ارزیابی تکرار یا تکمیل شود.
چه نشانههایی مراجعه زودتر را ضروری میکنند؟
غربالگری پیش از مدرسه جای توجه به علائم روزمره را نمیگیرد. بهتر است خانواده در صورت مشاهده نشانههای زیر، مراجعه را تا زمان شروع مدرسه عقب نیندازد:
- نزدیک کردن کتاب، اسباببازی یا صفحه نمایش به صورت
- کج کردن سر، بستن یک چشم یا مالیدن مکرر چشمها هنگام تمرکز
- بیعلاقگی به نقاشی و فعالیتهای دیداری یا خستگی سریع در این فعالیتها
- درخواست مکرر برای تکرار جملهها و پاسخهای نامرتبط با پرسش
- بلند کردن غیرمعمول صدای تلویزیون یا واکنش ندادن به صداهای معمول
- تأخیر یا دشواری قابل توجه در گفتار و تلفظ، بهویژه همراه با سابقه عفونت گوش
وجود یکی از این نشانهها بهتنهایی بیماری مشخصی را ثابت نمیکند، اما ارزش مطرح کردن با پزشک کودک، شنواییشناس یا بیناییسنج را دارد. کودکی که عینک، سمعک یا درمان دیگری دریافت میکند نیز باید پیش از شروع مدرسه از مناسب بودن وسیله و برنامه پیگیری خود مطمئن شود.
پس از نتیجه غیرطبیعی چه اقدامی لازم است؟
اولین قدم، دریافت توضیح روشن درباره نوع نتیجه و مرحله بعدی است. از مرکز انجامدهنده بپرسید آیا کودک به تکرار غربالگری نیاز دارد یا باید برای معاینه کاملتر به چشمپزشک، بیناییسنج، متخصص گوشوحلقوبینی یا شنواییشناس ارجاع شود.
تا زمانی که ارزیابی تکمیلی انجام نشده، بر اساس یک نتیجه غربالگری برای کودک برچسب نگذارید یا او را از فعالیتهای آموزشی کنار نگذارید. نتیجه را به مدرسه نیز اطلاع دهید تا در صورت نیاز، جای نشستن کودک و شیوه ارائه دستورها با نظر متخصص و مقررات مدرسه تنظیم شود.
جمعبندی اهمیت سنجش بینایی و شنوایی پیش از مدرسه
سنجش بینایی و شنوایی پیش از مدرسه فرصتی برای شناسایی زودهنگام مانعهایی است که ممکن است بر یادگیری و ارتباط کودک اثر بگذارند. این ارزیابی جای معاینه تخصصی را نمیگیرد، اما میتواند خانواده را بهموقع برای پیگیری راهنمایی کند. انجام آن، توجه به علائم کودک و دنبال کردن ارجاعهای پزشکی، سه گام عملی برای شروع مطمئنتر سال تحصیلی هستند.
