«مامان، من تو مدرسه هیچ دوستی ندارم.»
شنیدن این جمله از زبان کودک یا نوجوان میتواند برای والدین واقعاً ناراحتکننده باشد. اولین واکنش ما هم معمولاً این است که سریع کاری انجام دهیم؛ با معلم صحبت کنیم، کودک را تشویق کنیم با بقیه حرف بزند یا حتی بگوییم: «خب برو با یکی دوست شو!»
اما دوست پیدا کردن برای همه بچهها به یک اندازه ساده نیست. بعضی کودکان خیلی راحت وارد جمع میشوند، بعضیها محتاطترند و زمان بیشتری لازم دارند و بعضی دیگر ممکن است به دلایلی مثل تغییر مدرسه، تفاوت علایق یا کنار گذاشته شدن از یک گروه، مدتی احساس تنهایی کنند.
بنابراین اگر فرزندمان در مدرسه دوست ندارد، قبل از هر چیز باید بفهمیم دقیقاً چه اتفاقی برایش افتاده و خودش چه حسی نسبت به این موضوع دارد.
اول از همه ببینیم واقعاً کودک تنهاست یا فقط دوست صمیمی ندارد
گاهی والدین «نداشتن دوست صمیمی» را با «تنها بودن» یکی میدانند.
ممکن است کودک یک دوست خیلی نزدیک نداشته باشد، اما در کلاس با چند نفر صحبت کند، در فعالیتهای گروهی شرکت کند یا از وضعیتش ناراضی نباشد.
پس بهتر است به جای پرسیدن سؤال کلی «دوست داری؟»، کمی دقیقتر بپرسیم:
- زنگ تفریح معمولاً با چه کسی هستی؟
- امروز با چه کسی صحبت کردی؟
- کنار چه کسی مینشینی؟
- توی کلاس کسی هست که از بودن کنارش خوشت بیاد؟
- چه زمانی در مدرسه بیشتر احساس تنهایی میکنی؟
- اگر قرار باشد با یک نفر بیشتر دوست شوی، چه کسی را انتخاب میکنی؟
این سؤالها کمک میکنند بفهمیم مشکل واقعاً چیست.
نداشتن دوست همیشه به این معنی نیست که مشکلی در کودک وجود دارد
وقتی کودک نمیتواند با همکلاسیهایش ارتباط بگیرد، ممکن است اولین چیزی که به ذهنمان برسد این باشد که «حتماً اجتماعی نیست» یا «باید اعتمادبهنفسش را بیشتر کند».
اما همیشه مشکل از کودک نیست.
گاهی کودک تازه وارد مدرسه شده، دوستان قبلیاش را از دست داده، علایقش با گروه غالب کلاس متفاوت است یا اصلاً هنوز نتوانسته جای خودش را در فضای اجتماعی مدرسه پیدا کند.
در چنین شرایطی، به جای اینکه فوراً کودک را تغییر دهیم، بهتر است از خودمان بپرسیم:
«محیط مدرسه چقدر به این کودک فرصت ارتباط و پذیرفته شدن میدهد؟»
در مقاله Linda Stade نیز به همین نکته اشاره شده که کودکان ممکن است به دلایل مختلف، از تغییر مدرسه گرفته تا متفاوت بودن علایق و جور نبودن با گروه، احساس کنند جایی در جمع ندارند.
اگر کودک از نداشتن دوست ناراحت است، اول گوش کنیم
فرض کنید کودک میگوید:
«هیچکس منو دوست نداره.»
لازم نیست فوراً جواب بدهیم:
«اینطور نیست.»
یا:
«ولشون کن، بهشون اهمیت نده.»
حتی اگر قصد ما آرام کردن کودک باشد، ممکن است احساس کند ناراحتیاش جدی گرفته نشده است.
بهتر است اول بگوییم:
«میفهمم که این موضوع ناراحتت کرده. میخوای برام بگی امروز چی شد؟»
یا:
«دوست داری فقط گوش بدم یا با هم دنبال یه راهحل بگردیم؟»
گاهی کودک قبل از اینکه به راهحل نیاز داشته باشد، نیاز دارد مطمئن شود یک نفر واقعاً حرفش را شنیده است.
از طرف دیگر، واکنش خیلی شدید والدین هم میتواند اضطراب کودک را بیشتر کند؛ بنابراین بهتر است نه احساسش را نادیده بگیریم و نه طوری رفتار کنیم که انگار اتفاقی فاجعهآمیز افتاده است.
چرا بعضی بچهها در مدرسه دوست پیدا نمیکنند؟
۱. کودک خجالتی یا محتاط است
بعضی بچهها دوست دارند وارد جمع شوند اما نمیدانند چطور باید شروع کنند.
ممکن است در ذهنشان سؤالهایی مثل این باشد:
«اگه برم پیششون، قبولم میکنن؟»
«اگه جوابم رو ندن چی؟»
«اگه مسخرهام کنن چی؟»
در این شرایط گفتن «خجالتی نباش» کمکی نمیکند.
بهتر است شروع ارتباط را با کودک تمرین کنیم. مثلاً:
«میتونم منم باهاتون بازی کنم؟»
«تو هم این بازی رو دوست داری؟»
«میخوای با هم این کار رو انجام بدیم؟»
قرار نیست کودک یکشبه بسیار اجتماعی شود؛ فقط باید شروع کردن برایش کمی راحتتر شود.
۲. علایق کودک با همکلاسیهایش متفاوت است
ممکن است کودک عاشق کتاب، نقاشی، فوتبال، موسیقی یا یک بازی خاص باشد، اما همکلاسیهایش علاقهای به آن نداشته باشند.
این تفاوت به معنی «مشکل داشتن» کودک نیست.
گاهی فقط لازم است فرصت آشنایی با آدمهایی را پیدا کند که علایق مشترکی با او دارند.
۳. کودک تازه وارد یک محیط جدید شده است
تغییر مدرسه یا حتی تغییر کلاس میتواند روابط اجتماعی کودک را به هم بزند.
بعضی بچهها در همان روزهای اول دوست پیدا میکنند و بعضی دیگر ممکن است مدت بیشتری زمان بخواهند.
بنابراین سرعت دوستیابی کودک را با همکلاسیهایش مقایسه نکنیم.
۴. کودک از یک جمع کنار گذاشته شده است
گاهی کودک قبلاً دوستانی داشته اما بعد از مدتی رابطهها تغییر کردهاند.
ممکن است دوستان قبلی او وارد گروه دیگری شده باشند یا علایقشان تغییر کرده باشد.
در این شرایط، کودک ممکن است احساس کند «همه علیه من هستند»، درحالیکه واقعیت پیچیدهتر از این است.
به کودک نگوییم «برو با بچهها دوست شو»
این جمله ساده به نظر میرسد، اما برای کودکی که نمیداند چطور وارد یک جمع شود، چندان کاربردی نیست.
حتی ممکن است تصور کند مشکل از خودش است چون نمیتواند کاری را که والدین گفتهاند انجام دهد.
بهتر است مسئله را کوچکتر کنیم.
به جای:
«برو با بچهها دوست شو.»
بگوییم:
«توی کلاست کسی هست که فکر میکنی نقطه مشترکی باهاش داری؟»
بعد هدف را فقط روی همان یک نفر بگذاریم.
لازم نیست کودک یک گروه بزرگ پیدا کند؛ یک دوست کافی است
یکی از نکات کاربردی منبع Linda Stade همین است: به جای اینکه کودک تلاش کند خودش را وارد یک گروه بزرگ و از قبل شکلگرفته کند، میتواند از یک رابطه کوچک شروع کند.
پیدا کردن یک نفر که علایق مشابهی دارد یا کنار او احساس راحتی میکند، ممکن است خیلی سادهتر از وارد شدن به یک گروه پنج یا شش نفره باشد.
گاهی یک دوستی خوب میتواند نقطه شروع شکل گرفتن روابط بیشتر باشد.
دوستی را نمیشود به زور ساخت
ممکن است والدین بگویند:
«فلانی خیلی بچه خوبیه، چرا باهاش دوست نمیشی؟»
یا از معلم بخواهند کودکشان را کنار یک دانشآموز خاص بنشاند تا با هم دوست شوند.
معلم و والدین میتوانند فرصت تعامل ایجاد کنند، اما نمیتوانند دو کودک را مجبور کنند که واقعاً دوست یکدیگر باشند.
دوستی به علاقه، تجربه مشترک و انتخاب دو طرف نیاز دارد.
حتی بهتر است کودک یاد بگیرد که بین «آدم محترم بودن» و «دوست صمیمی بودن» تفاوت وجود دارد. لازم نیست با همه دوست باشیم، اما باید بتوانیم با دیگران محترمانه رفتار کنیم.
اگر کودک در زنگ تفریح تنهاست چه کنیم؟
زنگ تفریح برای کودکی که دوست ندارد ممکن است یکی از سختترین بخشهای روز مدرسه باشد.
اگر فعلاً نمیتواند وارد جمع شود، داشتن یک فعالیت یا فضای امن میتواند کمککننده باشد.
مثلاً:
- رفتن به کتابخانه
- شرکت در یک فعالیت مدرسه
- کمک به معلم
- انجام یک کار هنری یا مطالعه
- حضور در فعالیتهای گروهی کوچکتر
این کار به معنی تشویق کودک به منزوی شدن نیست؛ بلکه میتواند موقتاً فشار «باید همین الان دوست پیدا کنم» را کمتر کند.
فعالیتهای خارج از مدرسه را جدی بگیریم
اگر کودک در مدرسه نتوانسته دوستانی با علایق مشترک پیدا کند، تمام فرصتهای اجتماعی او را به مدرسه محدود نکنیم.
کلاس ورزشی، هنر، موسیقی، تئاتر یا هر فعالیت گروهی دیگری که واقعاً برای کودک جذاب است، میتواند فرصت آشنایی با بچههای جدید را فراهم کند.
مزیت این فعالیتها این است که کودک از همان ابتدا یک موضوع مشترک با افراد دیگر دارد.
مثلاً دو کودکی که هر دو عاشق فوتبالاند، لازم نیست برای پیدا کردن موضوع گفتوگو خیلی فکر کنند؛ خود فعالیت میتواند شروع ارتباط باشد.
با معلم صحبت کنیم، اما دنبال مقصر نگردیم
اگر کودک مدت زیادی است که احساس تنهایی میکند، صحبت با معلم میتواند اطلاعات مهمی به ما بدهد.
میتوانیم بپرسیم:
«در فعالیتهای گروهی معمولاً چطور با بچهها ارتباط میگیره؟»
«در زنگ تفریح معمولاً تنهاست یا با چند نفر ارتباط داره؟»
«به نظرتون خودش کمتر وارد جمع میشه یا بچهها کمتر بهش فرصت میدن؟»
بهتر است گفتوگو با مدرسه با هدف همکاری باشد، نه پیدا کردن مقصر.
مدرسه هم معمولاً نمیتواند در یک روز برای کودک «دوست» پیدا کند. روابط اجتماعی پیچیدهاند و نیاز به زمان و برنامهریزی دارند.
اگر بچهها او را مسخره یا عمداً طرد میکنند، موضوع جدیتر است
بین «دوست صمیمی نداشتن» و «طرد شدن یا مورد آزار قرار گرفتن» تفاوت زیادی وجود دارد.
اگر کودک میگوید:
- مرتب مسخرهاش میکنند؛
- عمداً او را از بازیها کنار میگذارند؛
- دربارهاش شایعه درست میکنند؛
- در فضای مجازی تحقیرش میکنند؛
- از رفتن به مدرسه میترسد؛
- یا مرتب از رفتار بچههای دیگر ناراحت و مضطرب است،
نباید فقط به او بگوییم «خودت برو دوست پیدا کن».
در این شرایط لازم است موضوع با مدرسه مطرح شود و بزرگسالان برای ایجاد محیطی امنتر برای کودک وارد عمل شوند.
منبع مورد استفاده نیز به این مسئله اشاره میکند که گاهی طرد شدن فقط «نداشتن دوست» نیست و بعضی کودکان ممکن است هدف تمسخر یا تحقیر گروهی قرار بگیرند.
کودک را با خواهر، برادر یا همکلاسیهایش مقایسه نکنیم
«ببین خواهرت چقدر راحت دوست پیدا میکنه.»
«همه بچههای کلاس دوست دارن جز تو.»
«فلانی چرا میتونه ولی تو نمیتونی؟»
این جملهها معمولاً کمکی نمیکنند.
هر کودکی شخصیت، علایق و سرعت اجتماعی خودش را دارد.
هدف ما نباید این باشد که کودک تبدیل به محبوبترین دانشآموز کلاس شود؛ هدف این است که بتواند روابط سالم و امنی ایجاد کند و احساس کند ارزشمند است.
به کودک یاد بدهیم دوستی فقط محبوب بودن نیست
یکی از نکات مهمی که میتوانیم به کودک یاد بدهیم این است که دوستی با «محبوب بودن» فرق دارد.
دوست واقعی کسی نیست که باعث شود کودک جایگاه اجتماعی بالاتری پیدا کند.
دوستی میتواند بر پایه علاقه مشترک، احترام، اعتماد و تجربههای مشترک شکل بگیرد.
در عین حال، کودک باید یاد بگیرد حتی اگر کسی دوست صمیمی او نیست، باز هم میتوان با او محترمانه و مهربان رفتار کرد.
اگر لازم باشد، مهارتهای اجتماعی را بهطور مستقیم تمرین کنیم
بعضی کودکان واقعاً نیاز دارند مهارتهای اجتماعی را قدمبهقدم یاد بگیرند.
میتوانیم در خانه با بازی نقش تمرین کنیم:
«فرض کن دو نفر دارن بازی میکنن و تو هم دوست داری بازی کنی. چی میگی؟»
یا:
«اگه یک نفر گفت الان نمیخوام بازی کنم، چی کار میکنی؟»
هدف این تمرینها این نیست که کودک را مجبور کنیم با همه دوست شود؛ هدف این است که وقتی در یک موقعیت اجتماعی قرار میگیرد، چند ابزار ساده برای واکنش نشان دادن داشته باشد.
اگر این مشکل گسترده و مداوم است، مشورت با روانشناس کودک یا نوجوان نیز میتواند کمک کند تا مشخص شود آیا کودک به حمایت بیشتری در زمینه مهارتهای اجتماعی یا مدیریت اضطراب نیاز دارد.
چه کارهایی نکنیم؟
کودک را مجبور به دوست شدن نکنیم
دوستی با دستور والدین شکل نمیگیرد.
هر روز درباره تعداد دوستانش بازجویی نکنیم
«امروز دوست پیدا کردی؟» اگر هر روز تکرار شود، میتواند فشار بیشتری ایجاد کند.
او را با دیگران مقایسه نکنیم
مقایسه معمولاً احساس ناکافی بودن را بیشتر میکند.
سریع نتیجه نگیریم که «مشکل از بچه منه»
گاهی مشکل از شرایط گروه یا محیط مدرسه است.
برای هر اختلاف کوچکی فوراً وارد عمل نشویم
کودک باید فرصت داشته باشد بعضی اختلافهای معمول روابط را با حمایت مناسب خودش مدیریت کند؛ البته در صورت آزار یا رفتار آسیبزا، دخالت بزرگسالان ضروری است.
چه زمانی بهتر است از متخصص کمک بگیریم؟
اگر کودک برای مدت طولانی از تنهایی رنج میبرد، از رفتن به مدرسه میترسد، مرتب ناراحت است یا مشکلات ارتباطی او فقط به یک موقعیت خاص محدود نمیشود، بهتر است با یک متخصص صحبت کنیم.
کمک گرفتن به این معنی نیست که «مشکلی در کودک وجود دارد». گاهی کودک فقط به حمایت و تمرین بیشتری نیاز دارد تا بتواند روابط اجتماعی را راحتتر تجربه کند.
جمعبندی
اگر کودکمان در مدرسه دوست پیدا نکرد، اولین کار ما نباید این باشد که برایش یک دوست پیدا کنیم یا او را مجبور کنیم وارد یک جمع شود.
اول باید گوش کنیم، بفهمیم چه اتفاقی افتاده و ببینیم کودک خودش چه میخواهد.
ممکن است فقط کمی زمان لازم داشته باشد. شاید یک دوست برای شروع کافی باشد. شاید لازم باشد فرصتهای بیشتری برای آشنایی با آدمهایی با علایق مشابه داشته باشد. یا شاید مسئله جدیتر باشد و پای طرد شدن یا آزار در میان باشد.
در هر صورت، مهم است کودک بداند:
«تنها بودن تو در یک مقطع، به این معنی نیست که مشکلی در تو وجود دارد.»
گاهی یک دوست خوب، از تلاش برای محبوب شدن در یک جمع خیلی ارزشمندتر است.
منابع
- American Academy of Pediatrics – What Parents Can Do to Support Friendships
- Child Mind Institute – Kids Who Need a Little Help to Make Friends
- Child Mind Institute – How to Help Kids Who Are Lonely
- Linda Stade Education – Friendship is the Subject Testing Our Kids Daily
- StopBullying.gov – Warning Signs for Bullying