مسئولیتپذیری مهارتی نیست که کودک یکشبه یاد بگیره. این ویژگی بهمرور و از تجربههای ساده روزمره شکل میگیره. وقتی کودک یاد میگیره وسایلش رو جمع کنه، به قولش عمل کنه یا نتیجه انتخابهای خودش رو بپذیره، داره تمرین میکنه که فرد مسئولتری باشه.
مسئولیتها باید با سن و توانایی کودک هماهنگ باشن تا حس اعتمادبهنفس رو در اون تقویت کنن.
از کارهای کوچک و مشخص شروع کنید
برای آموزش مسئولیتپذیری بهتره از کارهای ساده شروع کنید. کودک خردسال میتونه اسباببازیهاش رو داخل سبد بذاره یا ظرفش رو به آشپزخانه ببره. کودک بزرگتر هم میتونه تختش رو مرتب کنه، کیف مدرسهاش رو آماده کنه یا در چیدن میز غذا کمک کنه.
کاری که به کودک میدید باید روشن باشه. بهجای اینکه بگید «اتاقت رو مرتب کن»، بهتره بگید «اول کتابها رو داخل قفسه بذار و بعد لباسها رو جمع کن». وقتی وظیفه خیلی بزرگ یا مبهم باشه، کودک ممکنه ندونه از کجا شروع کنه.
اجازه بدید خودش کار رو انجام بده
گاهی والدین بهدلیل عجله یا نگرانی از خراب شدن کار، خیلی زود دخالت میکنن. مثلا وقتی کودک میخواد لباسش رو بپوشه یا میز رو بچینه، کار رو از دستش میگیرن. این رفتار شاید سریعتر باشه، اما فرصت تمرین رو از کودک میگیره.
طبیعیه که کودک در شروع، کارها رو کندتر انجام بده یا اشتباه کنه. میتونید کنارش باشید و راهنمایی کنید، اما بهتره انجام کار رو تا جای ممکن به خودش بسپارید. نتیجه لازم نیست بینقص باشه؛ مهم اینه که کودک تلاش کنه و روش درست کار رو یاد بگیره.
بین انتخاب و نتیجه ارتباط ایجاد کنید
کودک باید کمکم بفهمه هر انتخابی نتیجهای داره. مثلا اگر کیف مدرسهاش رو از شب قبل آماده نکنه، ممکنه صبح برای پیدا کردن وسایلش عجله داشته باشه. بهتره والدین همیشه مشکل رو بهجای کودک حل نکنن، البته تا جایی که خطری براش ایجاد نشه.
نتیجه منطقی با تنبیه فرق داره.
اگر کودک اسباببازیهاش رو جمع نمیکنه، میتونید بگید تا وقتی فضا مرتب نشده، وسیله تازهای بیرون نمیاد. اما تحقیر، تهدید یا محرومیتهای نامرتبط، مسئولیتپذیری رو آموزش نمیدن و ممکنه مقاومت کودک رو بیشتر کنن.
الگوی رفتاری مناسبی باشید
کودکان بیشتر از چیزی که میشنون، از رفتار بزرگترها یاد میگیرن. اگر والدین به قولهای خودشون عمل کنن، اشتباهاتشون رو بپذیرن و کارها رو به گردن دیگران نندازن، کودک هم این رفتارها رو میبینه.
اگر کاری رو فراموش کردید، میتونید بگید: «من یادم رفت این کار رو انجام بدم و باید جبرانش کنم.» این جمله به کودک نشون میده قبول کردن اشتباه نشانه ضعف نیست. بهتره مسئولیتهای اعضای خانواده هم مشخص باشه تا کودک ببینه همه سهم دارن.
تلاش کودک رو دقیق تشویق کنید
تشویق میتونه به ادامه رفتار مسئولانه کمک کنه، اما بهتره مشخص باشه. بهجای جمله کلی «آفرین، تو خیلی خوبی»، میتونید بگید: «دیدم بدون یادآوری کتابهات رو جمع کردی.» این بازخورد نشون میده دقیقا کدوم رفتار درست بوده.
لازم نیست برای هر کار ساده جایزه مادی بدید. اگر کودک فقط در برابر پول یا هدیه وظیفهاش رو انجام بده، ممکنه انگیزه درونی کمتری پیدا کنه. قدردانی، اعتماد کردن و دادن اختیار بیشتر معمولا اثر ماندگارتری دارن.
از چند اشتباه رایج دوری کنید
انتظار بیشازحد، مقایسه کودک با دیگران، یادآوریهای پشتسرهم و انجام دادن کار بهجای اون، روند یادگیری رو سخت میکنن. بهتره فقط هنگام عصبانیت درباره مسئولیت حرف نزنید، چون کودک مسئولیت رو با دعوا و فشار مرتبط میدونه.
قوانین رو در زمان آرامش توضیح بدید و ثابت نگه دارید. وقتی کودک بدونه چه کاری و در چه زمانی باید انجام بشه، همکاری براش سادهتر میشه. با بزرگتر شدن کودک هم مسئولیتها باید تغییر کنن.
جمعبندی
آموزش مسئولیتپذیری به کودک به صبر و تکرار نیاز داره. مسئولیتهای کوچک، فرصت انتخاب، تجربه نتیجههای منطقی و دیدن الگوی مناسب در خانواده، کمک میکنن این مهارت رو بهتدریج یاد بگیره.
قرار نیست کودک همیشه بدون اشتباه و یادآوری کارهاش رو انجام بده. هدف اینه که با گذشت زمان، سهم بیشتری از کارها و تصمیمهای متناسب با سنش رو بپذیره. حمایت والدین در کنار فرصت تجربه کردن، مسئولیتپذیری رو به بخشی طبیعی از رفتار کودک تبدیل میکنه.
سؤالات متداول
از چه سنی میشه به کودک مسئولیت داد؟
از سالهای ابتدایی کودکی میشه مسئولیتهای ساده مثل جمع کردن اسباببازی یا گذاشتن لباس در سبد رو شروع کرد. نوع مسئولیت باید با سن و توانایی کودک هماهنگ باشه.
اگر کودک مسئولیتش رو انجام نداد، چه کار کنیم؟
اول بررسی کنید که کار برای کودک روشن و قابل انجام بوده یا نه. بعد با آرامش یادآوری کنید و اجازه بدید نتیجه منطقی انجام ندادن کار رو تجربه کنه. دعوا و تحقیر معمولا مقاومت رو بیشتر میکنن.
آیا برای انجام مسئولیت باید جایزه بدیم؟
جایزه گاهی میتونه کمککننده باشه، اما نباید همیشگی بشه. تشویق کلامی دقیق، اعتماد کردن و دادن اختیار بیشتر معمولا برای شکلگیری انگیزه درونی مناسبتر هستن.
