نقاط عطف رشد کودک به مهارتهایی گفته میشود که بیشتر کودکان در یک سن مشخص به دست میآورند. این مهارتها فقط به راه رفتن یا حرف زدن محدود نیستند و بخشهای مختلف رشد کودک، از جمله حرکت، زبان، یادگیری، رفتار و ارتباط با دیگران را شامل میشوند.
شناخت این نقاط عطف به والدین کمک میکند بدانند در هر مرحله از رشد کودک معمولاً چه مهارتهایی شکل میگیرد. البته کودکان دقیقاً با یک سرعت رشد نمیکنند و ممکن است یک کودک یک مهارت را زودتر و مهارت دیگری را دیرتر یاد بگیرد. بنابراین نقاط عطف رشد نباید به عنوان یک جدول سختگیرانه برای مقایسه کودکان استفاده شوند.
نقاط عطف رشد کودک دقیقاً چه هستند؟
وقتی کودک برای اولین بار لبخند میزند، غلت میزند، مینشیند، اولین قدمهایش را برمیدارد، کلمهای را به کار میبرد یا با کودک دیگری بازی میکند، در واقع به یکی از مراحل رشد خود رسیده است.
برای بررسی این روند، مهارتهای کودک معمولاً در چهار حوزه اصلی بررسی میشوند:
- رشد حرکتی و جسمی
- رشد زبانی و ارتباطی
- رشد شناختی و یادگیری
- رشد اجتماعی و عاطفی
این چهار حوزه کاملاً از هم جدا نیستند. برای مثال، وقتی کودک با والدینش بازی میکند، همزمان در حال تمرین مهارتهای زبانی، حرکتی، شناختی و اجتماعی است.
نقاط عطف رشد حرکتی کودک
رشد حرکتی به توانایی کودک برای کنترل بدن و انجام حرکات مختلف مربوط میشود. این مهارتها هم حرکات بزرگ بدن و هم حرکات ظریف دست و انگشتان را شامل میشوند.
در ماههای اول، کنترل سر و گردن و حرکت دادن دستها و پاها اهمیت دارد. بعد از آن کودک به تدریج غلت زدن، نشستن، ایستادن و راه رفتن را یاد میگیرد.
با بزرگتر شدن کودک، مهارتهای حرکتی پیچیدهتر میشوند. دویدن، پریدن، بالا رفتن از پلهها، شوت کردن توپ، استفاده از مداد و انجام کارهایی مثل بستن دکمه لباس نمونههایی از مهارتهای حرکتی در سالهای بعد هستند.
نقاط عطف رشد زبانی و ارتباطی
رشد زبان از همان ماههای اول شروع میشود، حتی زمانی که کودک هنوز نمیتواند کلمهای بگوید.
نوزاد ابتدا با گریه و صداهای مختلف ارتباط برقرار میکند. بعدتر غان و غون کردن، تقلید صداها، اشاره کردن و استفاده از کلمات ساده ظاهر میشوند. با افزایش سن، کودک کلمات بیشتری یاد میگیرد و به تدریج میتواند جمله بسازد، سؤال بپرسد و درباره اتفاقات روزانه صحبت کند.
در بررسی رشد زبان، فقط تعداد کلماتی که کودک میگوید مهم نیست. توانایی درک صحبتهای دیگران و استفاده از زبان برای برقراری ارتباط نیز اهمیت دارد.
نقاط عطف رشد شناختی کودک
رشد شناختی به نحوه یادگیری، فکر کردن و حل مسئله مربوط میشود. کودک از همان ماههای اول با نگاه کردن، لمس کردن و بررسی اشیا شروع به شناخت محیط اطراف میکند.
با افزایش سن، کودک یاد میگیرد اشیا را پیدا کند، آنها را دستهبندی کند، از رفتار بزرگسالان تقلید کند و راههای سادهای برای حل مشکلات پیدا کند.
در سالهای پیشدبستانی، بازیهای تخیلی، شناخت رنگها و شکلها، شمردن، یادگیری قوانین ساده و دنبال کردن دستورهای چندمرحلهای بخشی از پیشرفت شناختی کودک هستند.
نقاط عطف رشد اجتماعی و عاطفی
رشد اجتماعی و عاطفی به نحوه ارتباط کودک با والدین، اعضای خانواده و کودکان دیگر مربوط میشود.
لبخند زدن به دیگران، واکنش نشان دادن به افراد آشنا، تقلید از رفتار دیگران، بازی در کنار کودکان و بعدتر بازی کردن با آنها، رعایت نوبت و دنبال کردن قوانین ساده از جمله مهارتهایی هستند که به تدریج شکل میگیرند.
کودک همچنین به مرور یاد میگیرد احساسات خود را بهتر نشان دهد و با کمک بزرگسالان آنها را مدیریت کند. در سنین پایین، کنترل احساسات هنوز کامل نیست و عصبانیت، گریه یا تغییر سریع خلق میتواند بخشی از رفتار طبیعی کودک باشد.
نقاط عطف رشد کودک در ۲ ماهگی
در حدود دو ماهگی، بسیاری از نوزادان وقتی با آنها صحبت میشود لبخند میزنند و ممکن است برای جلب توجه بزرگسالان واکنش نشان دهند.
آنها معمولاً به صداهای بلند واکنش نشان میدهند، به چهره افراد نگاه میکنند و میتوانند برای مدت کوتاهی سر خود را هنگام قرار گرفتن روی شکم بالا نگه دارند.
این دوره بیشتر زمان شکلگیری ارتباط اولیه و کنترل تدریجی بدن است.
نقاط عطف رشد کودک در ۴ ماهگی
در چهار ماهگی، کودک معمولاً نسبت به محیط اطراف خود هوشیارتر شده است. ممکن است برای جلب توجه لبخند بزند، با صداهایی مثل غان و غون کردن واکنش نشان دهد و وقتی با او صحبت میشود صدا تولید کند.
از نظر حرکتی نیز کنترل سر بهتر میشود و کودک هنگام قرار گرفتن روی شکم میتواند سر و سینه خود را بهتر بالا نگه دارد. گرفتن اشیا با دست و آوردن دستها به سمت دهان نیز در این دوره دیده میشود.
نقاط عطف رشد کودک در ۶ ماهگی
در حدود شش ماهگی، بسیاری از کودکان شروع به شناخت بهتر افراد آشنا و واکنش نشان دادن به تعامل با آنها میکنند.
کودک ممکن است با خندیدن یا تولید صدا پاسخ دهد، به اشیا علاقه نشان دهد و برای گرفتن چیزی که در دسترسش است تلاش کند.
از نظر حرکتی، غلت زدن و کنترل بهتر بدن پیشرفت میکند و کودک هنگام نشستن به حمایت کمتری نیاز پیدا میکند.
نقاط عطف رشد کودک در ۹ ماهگی
در نه ماهگی، ارتباط کودک با اطرافیان فعالتر میشود. ممکن است وقتی اسمش را صدا میزنند نگاه کند، در واکنش به رفتن والدین ناراحت شود یا از بازیهایی مثل دالی موشه لذت ببرد.
کودک در این سن معمولاً صداهای مختلفی تولید میکند و ممکن است برای رسیدن به یک وسیله تلاش کند.
از نظر حرکتی، نشستن بدون کمک، جابهجا شدن و استفاده بهتر از انگشتان برای گرفتن اشیا از مهارتهای مهم این دوره هستند.
نقاط عطف رشد کودک در ۱ سالگی
در یک سالگی، بسیاری از کودکان با کمک گرفتن از وسایل یا دست بزرگسال میایستند و ممکن است چند قدم بردارند.
کودک ممکن است برای نشان دادن چیزی اشاره کند، با دست خداحافظی کند و از کلمات ساده یا صداهای مشخص برای ارتباط استفاده کند.
در این سن، تقلید کردن از کارهای بزرگسالان و بررسی اشیا نیز بیشتر میشود.
نقاط عطف رشد کودک در ۱۵ ماهگی
در حدود ۱۵ ماهگی، دایره ارتباطی کودک گستردهتر میشود. ممکن است علاوه بر «مامان» یا «بابا»، چند کلمه دیگر را هم استفاده کند و برای درخواست چیزی به آن اشاره کند.
کودک معمولاً تلاش میکند به تنهایی راه برود و ممکن است چند قدم را بدون کمک بردارد. استفاده از اشیا به شکل درست، مثل قرار دادن تلفن اسباببازی کنار گوش، نیز میتواند بخشی از رشد شناختی و اجتماعی باشد.
نقاط عطف رشد کودک در ۱۸ ماهگی
در ۱۸ ماهگی، کودک معمولاً مستقلتر حرکت میکند و میتواند بدون کمک راه برود. ممکن است برای بالا رفتن از مبل یا صندلی تلاش کند و از مداد برای خطخطی کردن استفاده کند.
از نظر زبان، معمولاً چندین کلمه را به کار میبرد و میتواند دستورهای ساده را دنبال کند. کودک همچنین ممکن است به والدین کمک کند کارهای سادهای مثل جمع کردن اسباببازیها را انجام دهند.
نقاط عطف رشد کودک در ۲ سالگی
در دو سالگی، رشد زبان و استقلال کودک بیشتر به چشم میآید. بسیاری از کودکان میتوانند حداقل دو کلمه را کنار هم قرار دهند و خواستههای ساده خود را بیان کنند.
کودک معمولاً میتواند بدود، توپ را شوت کند و از چند پله بالا برود. بازی کردن با اسباببازیها، تقلید از بزرگسالان و توجه به احساسات دیگران نیز در این دوره اهمیت بیشتری پیدا میکند.
نقاط عطف رشد کودک در ۳۰ ماهگی
حدود دو سال و نیمگی، کودک معمولاً از نظر زبان و بازی پیشرفت بیشتری دارد. میتواند ترکیبهای کلامی بیشتری استفاده کند، بعضی دستورهای ساده را دنبال کند و در بازیهای تخیلی مشارکت داشته باشد.
در این سن مهارتهای حرکتی ظریف نیز بهتر میشوند و کودک میتواند کارهایی مثل ورق زدن کتاب، استفاده از دستها برای بازی و انجام برخی فعالیتهای روزمره را با استقلال بیشتری انجام دهد.
نقاط عطف رشد کودک در ۳ سالگی
در سه سالگی، بسیاری از کودکان میتوانند در گفتوگوهای کوتاه شرکت کنند و درباره اتفاقات ساده صحبت کنند. دیگران معمولاً بخش زیادی از صحبت کودک را متوجه میشوند.
کودک میتواند در بازی با دیگران مشارکت کند، به نوبت گرفتن توجه نشان دهد و از بازیهای تخیلی لذت ببرد.
از نظر حرکتی نیز دویدن، پریدن و استفاده از وسایل بازی بهتر میشود.
نقاط عطف رشد کودک در ۴ سالگی
در چهار سالگی، کودک معمولاً میتواند جملات طولانیتر و داستانهای ساده تعریف کند و درباره اتفاقاتی که برایش افتاده صحبت کند.
بازیهای تخیلی پیچیدهتر میشوند و کودک میتواند در بازی نقشهای مختلفی را اجرا کند. همچنین ممکن است بتواند چند رنگ را نام ببرد و در فعالیتهای ساده شمارشی شرکت کند.
از نظر اجتماعی، کودک بیشتر به بازی با دیگران علاقه نشان میدهد و میتواند در برخی موقعیتها قوانین ساده را رعایت کند.
نقاط عطف رشد کودک در ۵ سالگی
رشد کودک در پنج سالگی، معمولاً شامل مهارتهای بیشتر برای حضور در محیطهای گروهی و مدرسه میشود.
بسیاری از کودکان میتوانند چند نوبت در یک گفتوگو شرکت کنند، داستانی را با دستکم دو اتفاق تعریف کنند و به سؤالهای ساده درباره داستان پاسخ دهند.
در زمینه شناختی، شمردن تا ۱۰ و شناخت برخی اعداد و حروف ممکن است شکل گرفته باشد. از نظر حرکتی نیز مهارتهایی مانند پریدن روی یک پا و انجام برخی کارهای ظریف با دست بهتر میشوند.
آیا اگر کودک به یک نقطه عطف نرسیده باشد باید نگران شویم؟
نه لزوماً. نقاط عطف رشد یک زمانبندی دقیق و یکسان برای همه کودکان نیستند. تفاوت در سرعت رشد میتواند طبیعی باشد.
اما اگر کودک یک یا چند مهارت مهم را به دست نیاورده، روند پیشرفت او متوقف شده یا مهارتی را که قبلاً داشته از دست داده است، بهتر است موضوع را با پزشک مطرح کنید.
همچنین اگر خود والدین درباره رشد کودک نگرانی دارند، بهتر است منتظر نمانند. پایش رشد میتواند به شناسایی زودهنگام نگرانیها کمک کند و در صورت نیاز، پزشک میتواند غربالگری رسمی یا ارزیابی تخصصی را پیشنهاد دهد.
چطور به رشد کودک کمک کنیم؟
رشد کودک فقط با آموزش مستقیم اتفاق نمیافتد. بازی، صحبت کردن، کتاب خواندن و تعامل روزانه با والدین بخش مهمی از یادگیری کودک هستند.
با کودک درباره کاری که انجام میدهد صحبت کنید و مسئولیت پذیری کودک را تقویت کنید، برایش کتاب بخوانید، اجازه دهید اشیا را متناسب با سنش کشف کند، اعتماد به نفس کودک را بالا ببرید و در بازیهای ساده همراه او باشید.
جمع بندی
کودک برای رشد مطلوب علاوه بر تغذیه و مراقبتهای بهداشتی، به محیطی امن و آرام، ارتباط عاطفی و فرصتهای یادگیری نیاز دارد. تعامل پاسخگو با والدین و مراقبان، بازی و فرصت کشف محیط از عوامل مهم در رشد سالهای ابتدایی زندگی هستند.
منابع
