پنج سال اول زندگی یکی از مهمترین دورههای رشد کودک است. در این سالها کودک تغییرات زیادی را تجربه میکند؛ از یاد گرفتن غلت زدن و راه رفتن گرفته تا صحبت کردن، بازی با دیگران، حل کردن مسائل ساده و نشان دادن احساسات.
رشد هر کودک سرعت مخصوص خودش را دارد و قرار نیست همه کودکان دقیقاً در یک سن مشخص یک مهارت را یاد بگیرند. با این حال، آشنایی با مهارتهایی که معمولاً در هر سن انتظار میرود، به والدین کمک میکند روند رشد فرزندشان را بهتر بشناسند و اگر نگرانی خاصی وجود داشت، زودتر آن را با پزشک مطرح کنند.
رشد کودک چیست؟
رشد کودک فقط به قد و وزن او محدود نمیشود. وقتی درباره رشد صحبت میکنیم، مجموعهای از تغییرات جسمی و مهارتهایی را در نظر میگیریم که کودک از بدو تولد به تدریج به دست میآورد.
رشد جسمی شامل افزایش قد، وزن و دور سر است. در کنار آن، رشد حرکتی، زبانی، شناختی و اجتماعی نیز اهمیت دارد.
برای مثال، اینکه کودک بتواند بدون کمک بنشیند، راه برود، مداد را در دست بگیرد یا توپ را شوت کند، بخشی از رشد حرکتی اوست. توانایی گفتن کلمات و جملهها به رشد زبان مربوط میشود و مهارتهایی مثل حل مسئله، یادگیری و شناخت اشیا در حیطه رشد شناختی قرار میگیرند.
رشد اجتماعی و عاطفی هم به توانایی کودک برای برقراری ارتباط، بازی با دیگران، شناخت احساسات و رعایت قوانین ساده مربوط میشود.
برای بررسی رشد جسمی کودکان زیر ۵ سال، شاخصهایی مانند قد، وزن، وزن نسبت به قد و BMI در نمودارهای استاندارد رشد بررسی میشوند. روند تغییرات کودک در طول زمان اهمیت زیادی دارد و بهتر است فقط روی یک عدد یا یک بار اندازهگیری تمرکز نشود.
نقاط عطف رشد کودک چیست؟
نقاط عطف رشد به مهارتهایی گفته میشود که بیشتر کودکان تا یک سن مشخص به دست میآورند. این مهارتها در زمینههای مختلفی مثل حرکت، زبان، یادگیری، رفتار و ارتباط اجتماعی بررسی میشوند.
برای مثال، لبخند زدن و واکنش نشان دادن به صداهای آشنا در ماههای اول، نشستن و راه رفتن در سالهای ابتدایی و توانایی صحبت کردن و بازی گروهی در سنین بالاتر، نمونههایی از نقاط عطف رشد هستند.
نقاط عطف قرار نیست یک جدول سختگیرانه باشند. ممکن است کودکی کمی زودتر یا دیرتر از کودک دیگری به یک مهارت برسد و همچنان روند رشد طبیعی داشته باشد.
نکته مهم این است که اگر کودک چند مهارت مهم را به دست نیاورده، پیشرفت او متوقف شده یا مهارتی را که قبلاً داشته از دست داده است، بهتر است موضوع با پزشک بررسی شود.
رشد کودک در سال اول زندگی
سال اول زندگی دورهای است که کودک تغییرات زیادی را پشت سر میگذارد. نوزاد در ماههای اول بیشتر از طریق گریه، نگاه کردن و حرکات بدن با اطرافیان ارتباط برقرار میکند.
به مرور کنترل سر و گردن بهتر میشود و کودک یاد میگیرد دستها و پاهایش را هماهنگتر حرکت دهد. غلت زدن، نشستن، گرفتن اشیا و تلاش برای ایستادن از جمله مهارتهایی هستند که در این دوره شکل میگیرند.
از نظر زبان و ارتباط نیز کودک ابتدا با صداهای ساده و غان و غون کردن ارتباط برقرار میکند و بعد به تدریج صداها و کلمات بیشتری را تقلید میکند.
در پایان سال اول، بسیاری از کودکان میتوانند با کمک بایستند، به اشیای مورد علاقه خود اشاره کنند، با دست خداحافظی کنند و چند کلمه ساده یا صداهای مشخص را برای برقراری ارتباط به کار ببرند.
رشد کودک در ۱ سالگی
کودک یکساله معمولاً بسیار کنجکاو است و دوست دارد محیط اطرافش را خودش کشف کند. بعضی کودکان در این سن راه رفتن مستقل را شروع کردهاند، در حالی که بعضی دیگر هنوز با گرفتن دست والدین یا وسایل اطراف حرکت میکنند.
کودک ممکن است چند کلمه ساده بگوید، به چیزی که میخواهد اشاره کند و دستورهای ساده را متوجه شود. تقلید کردن از کارهای بزرگسالان نیز در این سن بیشتر دیده میشود.
بازی کردن با کودک، حرف زدن با او و نام بردن اشیا میتواند فرصت خوبی برای تقویت زبان و یادگیری او ایجاد کند.
رشد کودک در ۲ سالگی
در دو سالگی معمولاً تغییرات کودک در زمینه زبان و حرکت بیشتر به چشم میآید. بسیاری از کودکان در این سن میتوانند بدوند، توپ را شوت کنند، از پلهها با کمک بالا بروند و با قاشق غذا بخورند.
دایره لغات کودک نیز بیشتر میشود و میتواند برای بیان خواستههایش از کلمات و عبارتهای کوتاه استفاده کند. ممکن است درباره چیزهایی که میبیند سؤال بپرسد یا نام بعضی اشیا و اعضای بدن را بداند.
کودک دو ساله معمولاً استقلال بیشتری میخواهد و عبارتهایی مثل «خودم انجام میدم» در این سن زیاد شنیده میشود. بازی و تقلید از رفتار بزرگسالان نیز بخش مهمی از یادگیری اوست.
رشد کودک در ۳ سالگی
در سه سالگی، کودک معمولاً توانایی بیشتری برای صحبت کردن و بیان خواستهها و احساساتش دارد. میتواند سؤال بپرسد، درباره اتفاقات ساده صحبت کند و گفتوگوهای کوتاه داشته باشد.
بازیهای تخیلی نیز بیشتر میشوند. برای مثال ممکن است کودک با عروسکهایش نقش بازی کند، وانمود کند آشپزی میکند یا برای اسباببازیهایش داستان بسازد.
مهارتهای حرکتی نیز پیشرفت میکنند. کودک میتواند بهتر بدود و بپرد و در کارهایی مثل نقاشی، ساختن برج با مکعبها و استفاده از قاشق و چنگال مهارت بیشتری پیدا میکند.
رشد کودک در ۴ سالگی
چهار سالگی دورهای است که مهارتهای اجتماعی و زبانی کودک بیشتر رشد میکنند. کودک میتواند در بازیهای گروهی شرکت کند، با کودکان دیگر تعامل داشته باشد و بعضی قوانین ساده را رعایت کند.
در این سن بازیهای تخیلی معمولاً پیچیدهتر میشوند و کودک ممکن است برای خودش یا دیگران نقشهای مختلف تعیین کند.
توانایی صحبت کردن نیز بهتر میشود و کودک میتواند داستانهای ساده تعریف کند یا درباره اتفاقاتی که برایش افتاده توضیح بدهد. شناخت رنگها، شکلها، اندازهها و مفاهیم ساده عددی نیز به تدریج بیشتر میشود.
رشد کودک در ۵ سالگی
در پنج سالگی بسیاری از کودکان مهارتهای بیشتری برای ارتباط با دیگران و انجام کارهای روزمره پیدا کردهاند. کودک ممکن است بتواند در بازی نوبت خود را رعایت کند، قوانین ساده را دنبال کند و در بعضی کارهای خانه کمک کند.
مهارتهای زبانی نیز پیشرفت زیادی دارند. کودک میتواند درباره اتفاقات روزانه صحبت کند، داستان سادهای تعریف کند و گفتوگو را ادامه دهد.
از نظر حرکتی، دویدن، پریدن، بازی با توپ و انجام فعالیتهایی که به هماهنگی دست و چشم نیاز دارند، بهتر میشود. بعضی کودکان در این سن میتوانند روی یک پا بپرند یا کارهایی مانند بستن بعضی دکمههای لباس را انجام دهند.
رشد حرکتی، زبانی، شناختی و اجتماعی کودک
رشد کودک را نمیتوان به چند بخش کاملاً جدا از هم تقسیم کرد. مهارتهای مختلف روی یکدیگر تأثیر میگذارند.
رشد حرکتی کودک ۵ ساله
رشد حرکتی شامل مهارتهایی مثل نشستن، چهار دست و پا رفتن، راه رفتن، دویدن، پریدن و استفاده دقیقتر از دستهاست.
رشد زبانی از صداها و کلمات ساده شروع میشود و به مرور به جملهسازی، تعریف کردن اتفاقات و گفتوگوی دوطرفه میرسد.
رشد شناختی کودک ۵ ساله
رشد شناختی شامل یادگیری، توجه، حافظه، حل مسئله، شناخت اشیا، مسئولیت پذیری و درک مفاهیم مختلف است. کودک بسیاری از این مهارتها را از طریق بازی و تجربه کردن محیط اطراف یاد میگیرد.
رشد اجتماعی و عاطفی کودک نیز شامل ارتباط با والدین و دیگران، بازی کردن، شناخت احساسات، رعایت نوبت و یادگیری قوانین اجتماعی است.
صحبت کردن با کودک، کتاب خواندن، بازی کردن، پاسخ دادن به تلاشهای او برای ارتباط و فراهم کردن محیطی امن و حمایتگر میتواند فرصتهای خوبی برای یادگیری و رشد ایجاد کند.
اگر کودک یک مهارت را دیرتر یاد بگیرد، باید نگران شویم؟
نه همیشه. کودکان با سرعت یکسانی رشد نمیکنند و ممکن است یک کودک در راه رفتن جلوتر باشد اما کودک دیگری در صحبت کردن مهارت بیشتری داشته باشد.
اگر کودک کمی دیرتر از همسنوسالهایش به یک مهارت برسد، به تنهایی نمیتوان گفت که مشکلی وجود دارد. بهتر است روند کلی رشد کودک را در نظر بگیریم.
با این حال، بعضی شرایط نیاز به بررسی بیشتری دارند. اگر کودک چند نقطه عطف مهم را به دست نیاورده، برای مدت طولانی پیشرفتی در یک زمینه ندارد، یا مهارتی را که قبلاً داشته از دست داده است، بهتر است با پزشک کودک مشورت شود.
نگرانی والدین هم مهم است. اگر احساس میکنید چیزی در روند رشد، رفتار، ارتباط یا یادگیری کودک با قبل تفاوت دارد، بهتر است منتظر نمانید و موضوع را با پزشک مطرح کنید.
برای کودکانی که زودتر از موعد متولد شدهاند نیز هنگام بررسی برخی مهارتها ممکن است لازم باشد سن اصلاحشده در نظر گرفته شود.
جمع بندی
در نهایت، هدف از بررسی نقاط عطف رشد این نیست که کودک را با دیگران مقایسه کنیم. این اطلاعات بیشتر به والدین کمک میکنند بدانند در هر دوره چه تغییراتی را میتوان انتظار داشت و چه زمانی بهتر است برای ارزیابی تخصصی اقدام کنند.
منابع
