خستگی مداوم، ضعف، رنگپریدگی یا تپش قلب میتوانند علتهای مختلفی داشته باشند، اما کمبود آهن یکی از مواردی است که ارزش بررسی دارد. در کودکان نیز بیاشتهایی، وزن نگرفتن، کاهش فعالیت و کند شدن روند رشد میتواند در کنار سایر نشانهها دیده شود.
آهن برای ساخت هموگلوبین ضروری است؛ مادهای که در گلبولهای قرمز وجود دارد و به انتقال اکسیژن در بدن کمک میکند. وقتی ذخایر آهن کاهش پیدا میکنند، ممکن است در ابتدا هیچ علامت واضحی وجود نداشته باشد. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، کمبود آهن میتواند به کمخونی فقر آهن منجر شود.
نکته مهم این است که هیچکدام از این علائم بهتنهایی برای تشخیص کافی نیستند و معمولاً برای اطمینان به آزمایش خون و بررسی علت کمبود نیاز است.
کمبود آهن چیست؟
بدن برای عملکرد طبیعی به مقدار مشخصی آهن نیاز دارد. اگر آهن کافی از رژیم غذایی دریافت نشود، بدن نتواند آن را بهخوبی جذب کند یا فرد بهدلیل خونریزی آهن زیادی از دست بدهد، ذخایر آهن بهتدریج کاهش پیدا میکنند.
کمبود آهن و کمخونی فقر آهن دقیقاً یک چیز نیستند. ممکن است ذخایر آهن فرد پایین آمده باشد اما هنوز میزان هموگلوبین آنقدر کاهش پیدا نکرده باشد که کمخونی واضح ایجاد شود.
مهمترین علائم کمبود آهن چیست؟
شدت علائم به میزان کمبود و مدت زمانی که ادامه داشته بستگی دارد.
خستگی و کمبود انرژی
خستگی یکی از شایعترین نشانههای کمبود آهن و کمخونی فقر آهن است. ممکن است حتی بعد از استراحت یا خواب کافی همچنان احساس بیانرژی بودن داشته باشید.
البته خستگی علتهای زیادی دارد و نمیتوان فقط با این علامت درباره کمبود آهن نتیجهگیری کرد.
ضعف و بیحالی
ممکن است کارهایی که قبلاً راحت انجام میدادید، مثل پیادهروی یا بالا رفتن از پلهها، بیشتر از قبل خستهتان کنند.
رنگپریدگی
کاهش هموگلوبین میتواند باعث شود پوست یا قسمتهایی مانند داخل پلکها رنگپریدهتر به نظر برسند. رنگپریدگی بهتنهایی برای تشخیص کمبود آهن کافی نیست.
تنگی نفس هنگام فعالیت
در کمخونی، توانایی خون برای حمل اکسیژن کمتر میشود و ممکن است فرد هنگام فعالیت زودتر نفس کم بیاورد.
اگر تنگی نفس شدید، ناگهانی یا غیرعادی است، نباید آن را فقط به کمبود آهن نسبت داد.
تپش قلب
در کمخونی قابلتوجه، قلب ممکن است برای رساندن اکسیژن بیشتر به بدن سریعتر کار کند. به همین دلیل بعضی افراد تپش قلب را تجربه میکنند.
تپش قلب مکرر یا همراه با درد قفسه سینه، غش یا تنگی نفس باید بررسی شود.
سردرد و سرگیجه
سردرد، سرگیجه یا احساس سبکی سر هم ممکن است همراه با کمخونی دیده شوند، هرچند این علائم اختصاصی نیستند.
سرد شدن دست و پا
برخی افراد مبتلا به کمبود آهن احساس میکنند دستها و پاهایشان بیشتر از حالت معمول سرد میشود.
ریزش مو
کمبود آهن میتواند در بعضی افراد با ریزش مو همراه باشد، اما هر ریزش مویی ناشی از کمبود آهن نیست.
مشکلات تیروئید، تغییرات هورمونی، استرس، عوامل ژنتیکی و بسیاری از شرایط دیگر نیز میتوانند باعث ریزش مو شوند. بنابراین مصرف خودسرانه مکمل آهن فقط به دلیل ریزش مو توصیه نمیشود.
شکنندگی یا تغییر ناخنها
ناخنهای شکننده یا تغییر شکل ناخنها ممکن است در موارد قابلتوجه کمبود آهن دیده شوند.
میل به خوردن مواد غیرخوراکی
گاهی فرد میل غیرعادی به خوردن یخ، خاک یا مواد غیرخوراکی پیدا میکند. این حالت که «پیکا» نام دارد، میتواند با کمبود آهن همراه باشد و بهتر است با پزشک مطرح شود.
علائم کمبود آهن در کودکان چیست؟
کمبود آهن در کودکان ممکن است علاوه بر رنگپریدگی و بیحالی، با علائمی همراه باشد که والدین در ابتدا آنها را به حساب بدغذایی یا خلقوخوی کودک بگذارند.
از جمله نشانههایی که ممکن است در کودکان دیده شود میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- بیاشتهایی
کمتحرکی یا کاهش فعالیت نسبت به قبل
ضعف و بیحالی
وزن نگرفتن مناسب
کند شدن روند رشد
رنگپریدگی
کاهش انرژی
این علائم علتهای مختلفی دارند و وجود آنها الزاماً به معنی کمبود آهن نیست.
اگر کودک مدتی است اشتهای کمی دارد، وزن او مطابق انتظار افزایش پیدا نمیکند، رشدش کند شده یا نسبت به قبل کمتحرکتر و بیحالتر شده است، بهتر است توسط پزشک بررسی شود.
علائم کمبود آهن در زنان
زنان، بهویژه افرادی که قاعدگیهای سنگین دارند، بیشتر در معرض کاهش ذخایر آهن قرار میگیرند.
علائم ممکن است شامل خستگی، ضعف، سردرد، سرگیجه، رنگپریدگی، تنگی نفس هنگام فعالیت، تپش قلب، کاهش تمرکز و گاهی ریزش مو باشد.
اگر قاعدگی بسیار سنگین یا طولانی است، فقط جبران آهن کافی نیست و علت خونریزی هم باید بررسی شود.
کمبود آهن در دوران بارداری
در دوران بارداری نیاز بدن به آهن بیشتر میشود؛ به همین دلیل بررسی کمخونی و وضعیت آهن بخشی مهم از مراقبتهای بارداری است.
نوع و مقدار مکمل آهن در دوران بارداری بهتر است براساس نظر پزشک یا ماما تعیین شود و مصرف خودسرانه دوزهای بالا توصیه نمیشود.
کمبود آهن در مردان
کمبود آهن در مردان نیز ممکن است رخ دهد، اما اگر یک مرد بزرگسال بدون علت مشخص دچار کمخونی فقر آهن شده باشد، پیدا کردن علت اهمیت زیادی دارد.
در بعضی موارد پزشک ممکن است احتمال خونریزی پنهان از دستگاه گوارش یا سایر علتها را بررسی کند.
مهمترین علتهای کمبود آهن
کمبود آهن فقط به دلیل کم خوردن مواد غذایی حاوی آهن ایجاد نمیشود. دلایل مهم آن عبارتاند از:
- قاعدگیهای سنگین
بارداری
دریافت ناکافی آهن از غذا
خونریزی دستگاه گوارش
کاهش جذب آهن در بعضی بیماریهای گوارشی
برخی جراحیهای معده یا روده
اهدای مکرر خون
برای درمان درست، پیدا کردن علت اصلی کمبود آهن به اندازه جبران خود کمبود اهمیت دارد.
از کجا بفهمیم کمبود آهن داریم؟
با نگاه کردن به پوست، ناخن یا مو نمیتوان با اطمینان کمبود آهن را تشخیص داد.
پزشک معمولاً با توجه به علائم و شرایط فرد، آزمایش خون درخواست میکند. آزمایش CBC اطلاعاتی درباره گلبولهای قرمز و هموگلوبین میدهد و آزمایش فریتین نیز از آزمایشهای مهم برای بررسی ذخایر آهن است.
نتیجه فریتین باید همراه با سایر نتایج آزمایش و وضعیت فرد تفسیر شود.
برای کمبود آهن چه بخوریم؟
مواد غذایی حاوی آهن شامل:
- گوشت قرمز
مرغ
ماهی
عدس
لوبیا
نخود
بعضی سبزیجات برگسبز
میوههای خشک
غلات و محصولات غنیشده با آهن
آهن موجود در منابع حیوانی معمولاً بهتر جذب میشود.
مصرف مواد غذایی حاوی ویتامین C مانند پرتقال، کیوی، فلفل دلمهای، توتفرنگی و گوجهفرنگی در کنار منابع آهن میتواند به جذب بهتر آن کمک کند.
چای و قهوه روی جذب آهن اثر دارند؟
چای و قهوه، بهخصوص اگر همراه غذا یا بلافاصله بعد از آن مصرف شوند، میتوانند جذب آهن را کاهش دهند.
این موضوع برای افرادی که ذخایر آهن پایینی دارند اهمیت بیشتری پیدا میکند.
آیا بدون آزمایش قرص آهن بخوریم؟
بهتر است مکمل آهن بدون مشخص شدن نیاز بدن مصرف نشود.
ابتدا باید معلوم شود واقعاً کمبود آهن وجود دارد و دلیل آن چیست. اگر کمبود ناشی از خونریزی یا بیماری دیگری باشد، فقط مصرف قرص آهن علت اصلی را برطرف نمیکند.
از طرف دیگر مصرف بیش از حد آهن نیز میتواند مضر باشد.
قرص آهن چه عوارضی دارد؟
مکملهای خوراکی آهن ممکن است در بعضی افراد باعث موارد زیر شوند:
- یبوست
تهوع
دلدرد
ناراحتی معده
تیره شدن مدفوع
در صورت بروز عوارض آزاردهنده بهتر است بهجای قطع یا تغییر خودسرانه مکمل، با پزشک مشورت شود.
درمان کمبود آهن چقدر طول میکشد؟
جبران کمبود آهن معمولاً فوری نیست.
ممکن است علائم بهتدریج بهتر شوند، اما پر شدن ذخایر آهن بدن میتواند مدت بیشتری طول بکشد. زمان درمان به شدت کمبود، علت آن و پاسخ بدن بستگی دارد.
پزشک ممکن است پس از مدتی آزمایش را تکرار کند تا پاسخ به درمان بررسی شود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر خستگی، ضعف، تنگی نفس، تپش قلب یا سایر علائم برای مدتی ادامه دارند، بهتر است علت آنها بررسی شود.
مراجعه اهمیت بیشتری دارد اگر:
- قاعدگی بسیار سنگین دارید
باردار هستید
کودک وزن نمیگیرد یا رشدش کند شده است
کودک بیاشتها و کمتحرک شده است
خون در مدفوع دیدهاید
کاهش وزن بدون علت دارید
تپش قلب مکرر دارید
تنگی نفس قابلتوجه دارید
سابقه بیماری گوارشی دارید
قبلاً کمبود آهن داشتهاید و علائم دوباره برگشتهاند
درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید، غش یا ضعف شدید نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارد.
جمعبندی
کمبود آهن ممکن است با علائمی مانند خستگی، ضعف، رنگپریدگی، سرگیجه، تنگی نفس، تپش قلب و گاهی ریزش مو همراه باشد.
در کودکان، بیاشتهایی، کمتحرکی، کند شدن رشد و وزن نگرفتن مناسب نیز از نشانههایی هستند که در کنار سایر علائم باید مورد توجه قرار گیرند.
با این حال هیچ علامتی بهتنهایی برای تشخیص کمبود آهن کافی نیست. آزمایش خون و پیدا کردن علت اصلی کمبود اهمیت زیادی دارد و مصرف مکمل نیز بهتر است بر اساس نیاز واقعی فرد انجام شود.
