با انتشار خبرهای مربوط به طاعون در روسیه، دوباره یک سؤال قدیمی بین مردم مطرح شده است: طاعون از کجا می‌آید و اصلاً چگونه به انسان منتقل میشود؟ آیا واقعاً موشها عامل اصلی انتقال طاعون هستند یا پای حشرات و حیوانات دیگر هم در میان است؟
تصویر موش‌های آلوده و بیماری طاعون سال‌هاست در ذهن مردم با هم گره خورده‌اند، اما واقعیت کمی پیچیده‌تر است. عامل طاعون یک باکتری به نام یرسینیا پستیس (Yersinia pestis) است و انتقال آن میتواند از چند مسیر مختلف اتفاق بیفتد.
طاعون از کجا می‌آید؟
طاعون یک بیماری عفونی است که عامل آن باکتری Yersinia pestis است. این باکتری در طبیعت میتواند در چرخه‌ای میان حیوانات وحشی، جوندگان و کک‌های آلوده باقی بماند.
به همین دلیل، طاعون برخلاف بسیاری از بیماری‌های عفونی، صرفاً یک بیماری انسانی نیست و در بعضی مناطق جهان همچنان در جمعیت حیوانات وحشی وجود دارد.
جوندگان کوچک، به‌ویژه برخی گونه‌های موش‌سانان، میتوانند در چرخه طبیعی بیماری نقش داشته باشند. کک‌هایی که از حیوان آلوده تغذیه می‌کنند نیز میتوانند باکتری را دریافت کرده و هنگام گزش حیوان یا انسان دیگری منتقل کنند.
آیا طاعون از موش منتقل میشود؟
بله، اما نه به این معنی که هر موشی میتواند طاعون را منتقل کند.
این یکی از مهمترین نکات درباره طاعون است.
برخی جوندگان وحشی میتوانند به باکتری عامل طاعون آلوده شوند و کک‌های موجود روی بدن آنها نیز ممکن است آلوده شوند. سپس این کک‌ها میتوانند با گزش انسان، باکتری را منتقل کنند.
بنابراین در بسیاری از موارد، مسیر انتقال را می‌توان این‌طور ساده کرد:
حیوان آلوده ← کک آلوده ← انسان
پس اینکه بگوییم «طاعون را موش منتقل میکند» کاملاً دقیق نیست؛ کک‌های آلوده نقش بسیار مهمی در انتقال طاعون دارند.
چرا همیشه موش را با طاعون مرتبط می‌دانیم؟
چون جوندگان در چرخه طبیعی طاعون نقش مهمی دارند.
اگر تعداد زیادی از جوندگان یک منطقه به طاعون مبتلا شوند و بمیرند، کک‌های آنها ممکن است برای پیدا کردن میزبان جدید به سراغ حیوانات دیگر یا انسان بروند.
به همین دلیل، مشاهده مرگ غیرعادی تعداد زیادی از جوندگان در یک منطقه میتواند برای متخصصان بهداشت و حیات‌وحش یک هشدار مهم باشد.
اما این موضوع به این معنی نیست که هر موش مرده یا هر موش شهری نشانه طاعون است.
آیا کک میتواند طاعون را به انسان منتقل کند؟
بله. یکی از شناخته‌شده‌ترین راههای انتقال طاعون، گزش کک آلوده است.
کک میتواند باکتری را از یک حیوان آلوده دریافت کند و سپس هنگام تغذیه از حیوان یا انسان دیگر، باکتری را منتقل کند.
به همین دلیل، تماس با حیوانات وحشی آلوده یا محیط‌هایی که چرخه طبیعی طاعون در آنها وجود دارد، میتواند خطر ابتلا را افزایش دهد.
آیا لمس موش باعث ابتلا به طاعون میشود؟
صرفاً دیدن یک موش یا قرار گرفتن در نزدیکی آن به معنی ابتلا به طاعون نیست.
خطر بیشتر زمانی مطرح میشود که فرد با حیوان آلوده، بافت یا مایعات بدن حیوان آلوده، کک آلوده یا محیط آلوده تماس داشته باشد.
به همین دلیل، دست زدن به حیوانات وحشی بیمار یا مرده، به‌خصوص در مناطقی که طاعون در حیوانات گزارش شده است، توصیه نمی‌شود.
آیا طاعون از انسان به انسان منتقل میشود؟
این قسمت ماجرا اهمیت زیادی دارد، چون همه انواع طاعون به یک شکل منتقل نمی‌شوند.
طاعون خیارکی معمولاً از طریق کک آلوده منتقل میشود و انتقال مستقیم آن از انسان به انسان مسیر اصلی بیماری نیست.
اما طاعون ریوی شرایط متفاوتی دارد. فرد مبتلا به طاعون ریوی میتواند با سرفه و عطسه، ذرات تنفسی حاوی باکتری را در محیط منتشر کند و در تماس نزدیک، بیماری را به فرد دیگری انتقال دهد.
به همین دلیل، طاعون ریوی از نظر کنترل عفونت اهمیت ویژه‌ای دارد.
آیا سگ و گربه هم میتوانند طاعون بگیرند؟
بله، بعضی حیوانات خانگی مانند سگ و گربه نیز در شرایط خاص میتوانند در معرض باکتری طاعون قرار بگیرند؛ به‌خصوص اگر با جوندگان آلوده یا کک‌های آلوده تماس داشته باشند.
برای همین، در مناطقی که طاعون در حیوانات وحشی وجود دارد، تماس حیوانات خانگی با جوندگان و لاشه حیوانات وحشی میتواند خطرناک باشد.
با این حال، این موضوع به معنی آن نیست که حیوانات خانگی به‌طور معمول منبع طاعون هستند.
طاعون فقط از موش می‌آید؟
خیر.
موشها و سایر جوندگان میتوانند بخشی از چرخه طبیعی طاعون باشند، اما داستان فقط به موش محدود نمی‌شود.
حیوانات مختلفی میتوانند در چرخه انتقال باکتری نقش داشته باشند و کک‌ها نیز یکی از مهمترین واسطه‌های انتقال بیماری هستند.
به همین دلیل، عبارت «بیماری موش» برای توصیف طاعون دقیق نیست.
آیا طاعون هنوز هم وجود دارد؟
بله. اگرچه طاعون در بسیاری از کشورها بسیار نادر است، اما باکتری عامل آن هنوز در برخی مناطق جهان در جمعیت حیوانات وحشی وجود دارد.
بنابراین طاعون به‌طور کامل از بین نرفته است؛ بلکه در بعضی مناطق بهصورت کانون‌های طبیعی بیماری باقی مانده است.
ابتلای انسان معمولاً زمانی اتفاق می‌افتد که فرد با این چرخه طبیعی در تماس قرار بگیرد.
آیا باید از موشها به خاطر طاعون بترسیم؟
نه به این شکل.
وجود موش در یک محیط به معنی وجود طاعون نیست و بیشتر موش‌هایی که در محیط‌های شهری دیده می‌شوند، ناقل طاعون نیستند.
نگرانی اصلی در مناطقی است که وجود طاعون در حیوانات یا کک‌های منطقه تأیید شده باشد.
در چنین شرایطی، بهتر است از تماس با حیوانات وحشی، حیوانات بیمار یا مرده و کک‌ها جلوگیری شود و حیوانات خانگی نیز از تماس با جوندگان وحشی دور نگه داشته شوند.
چطور از انتقال طاعون جلوگیری کنیم؟
اگر در منطقه‌ای زندگی یا سفر می‌کنید که طاعون در حیوانات آن گزارش شده است، چند اقدام ساده میتواند خطر تماس را کاهش دهد:
- به حیوانات وحشی بیمار یا مرده دست نزنید.
- از تماس حیوانات خانگی با جوندگان وحشی جلوگیری کنید.
- در صورت وجود کک، اقدامات مناسب برای کنترل آن انجام دهید.
- از نزدیک شدن به لانه جوندگان وحشی خودداری کنید.
- گوشت یا بافت حیوانات وحشی را بدون رعایت اصول بهداشتی لمس نکنید.
- در صورت تماس مشکوک و بروز علائم بیماری، سریعاً به پزشک مراجعه کنید.
جمع‌بندی؛ بالاخره طاعون از موش منتقل میشود یا کک؟
اگر بخواهیم خیلی ساده بگوییم، موش و سایر جوندگان میتوانند مخزن طبیعی باکتری طاعون باشند، اما کک آلوده یکی از مهمترین راههای انتقال باکتری از حیوان به انسان است.
در کنار آن، طاعون ریوی میتواند از طریق ذرات تنفسی و تماس نزدیک از فرد مبتلا به فرد دیگر منتقل شود.
پس تصور قدیمی «موش = طاعون» تمام ماجرا نیست. زنجیره انتقال طاعون پیچیده‌تر است و به باکتری، حیوانات، کک‌ها و در نوع ریوی، تماس تنفسی نزدیک مربوط میشود.
نکته مهم این است که طاعون امروزه با تشخیص سریع و درمان مناسب، بیماری قابل درمانی است و وجود یک مورد یا گزارش مشکوک نیز به‌تنهایی به معنی آغاز یک همه‌گیری نیست.
