نحسی چهارشنبهسوری بخشی از باورهای عامیانه دربارهٔ چهارشنبه و آیینهای پایان سال است؛ باوری که در آن چهارشنبه روزی نامبارک تلقی میشد و آتش برای دورکردن بدی، بیماری و رخوت به کار میرفت. با این حال، این برداشت تاریخی قطعی و یکدست نیست و شکل امروزی چهارشنبهسوری حاصل تغییر رسمها در دورههای مختلف است.
پریدن از روی آتش نیز فقط یک حرکت نمایشی نبوده است. در معنای نمادین، فرد میخواست تیرگی و ناتوانی خود را به آتش بسپارد و سرخی، گرما و توان آن را بگیرد. این باور فرهنگی محترم است، اما آتش درمان پزشکی نیست و نباید جای مراقبت واقعی از سلامت را بگیرد.
نحسی چهارشنبهسوری و باور به نامبارکی چهارشنبه
در فرهنگ عامهٔ ایران، بعضی روزهای هفته نشانههایی نیک یا ناخوشایند داشتند. چهارشنبه در برخی روایتها روزی نامبارک دانسته میشد و پایان سال فرصت مناسبی بود تا مردم با برگزاری آیینهایی نمادین، این بدیمنی را پشت سر بگذارند. همین نگاه را میتوان یکی از زمینههای شکلگیری تعبیر «نحسی چهارشنبهسوری» دانست؛ نه یک واقعیت قابل اثبات دربارهٔ خودِ روز چهارشنبه.
نام «چهارشنبهسوری» هم تفسیر کاملاً واحدی ندارد. «سوری» در فارسی میتواند با مفهوم سرخی و آتش پیوند داشته باشد و برخی توضیحها آن را به جشن و شادمانی مربوط میدانند. بنابراین، بهتر است دربارهٔ ریشهٔ واژه با احتیاط صحبت کنیم و یک روایت را تنها پاسخ قطعی ندانیم.
چرا از روی آتش میپریدند؟
آتش در بسیاری از آیینهای ایرانی نشانهٔ روشنایی، گرما، پاکی و زندگی بوده است. در چهارشنبهسوری، روشنکردن آتش و گذر از روی آن میتوانست نوعی عبور نمادین از سختیهای سال گذشته و استقبال از سال تازه باشد. این رسم با مفهوم «تازهشدن» و کنارگذاشتن غم و بیماری پیوند پیدا کرده، حتی اگر همهٔ مردم در همهٔ دورهها برداشت یکسانی از آن نداشته باشند.
عبارت مشهور «زردی من از تو، سرخی تو از من» همین معنا را فشرده میکند. زردی، رنگپریدگی و ضعف نمادین به آتش سپرده میشود و سرخی آن بهعنوان نشانهٔ سلامت و شادابی خواسته میشود. این جمله را باید زبان شاعرانهٔ یک باور عامیانه دانست، نه توضیحی دربارهٔ سازوکار واقعی بیماری یا درمان.
آیا این رسم از آیینهای باستانی بهجا مانده است؟
پیوند چهارشنبهسوری با آیینهای پیش از اسلام زیاد تکرار میشود، اما جزئیات تاریخی آن ساده نیست. پژوهشگران دربارهٔ اینکه این مراسم دقیقاً از کدام رسمهای کهن آمده و چه مقدار از شکل امروزی آن در دورههای بعد ساخته شده، اتفاقنظر کامل ندارند.
نکتهٔ مهم این است که استفاده از آتش در فرهنگ ایران سابقهای طولانی دارد، اما این موضوع بهتنهایی ثابت نمیکند که چهارشنبهسوری امروز بدون تغییر از یک جشن باستانی به ما رسیده است. رسمهای مردمی معمولاً در طول زمان با باورهای دینی، تقویمی و اجتماعی تازه ترکیب میشوند.
تفاوت رسم نمادین با باور افراطی به نحسی
چهارشنبهسوری برای بسیاری از خانوادهها فرصتی برای دورهمی، شادی و اجرای یک رسم قدیمی است. احترام به این سنت لزوماً به معنای پذیرفتن این باور نیست که یک روز خاص میتواند سرنوشت افراد را تعیین کند یا بدبختی را به خانه بیاورد.
اگر بخشی از مراسم با امنیت و آگاهی برگزار شود، میتوان معنای فرهنگی آن را حفظ کرد و از ترسهای بیپایه فاصله گرفت. مشکل زمانی ایجاد میشود که ترقه، مواد محترقه یا آتش بزرگ جای خودِ آیین را بگیرد و احتمال آسیب به کودکان، سالمندان، حیوانات و همسایهها را بالا ببرد.
- آتش را کوچک و در فضای باز، دور از خودرو، پرده، درخت خشک و مواد قابلاشتعال روشن کنید.
- کودکان را بدون نظارت کنار شعله یا مواد محترقه رها نکنید.
- از بنزین، الکل، اسپری و مواد ناشناخته برای شعلهورکردن آتش استفاده نکنید.
- پریدن از روی آتش بلند یا چند شعلهٔ نزدیک به هم، بخشی ضروری از سنت نیست.
جمعبندی
نحسی چهارشنبهسوری بیشتر یک باور عامیانه دربارهٔ نامبارکی چهارشنبه و راهی نمادین برای دورکردن بدیهای سال گذشته است، نه واقعیتی دربارهٔ اثر قطعی این روز بر زندگی مردم. پریدن از روی آتش نیز معنای فرهنگیِ گرفتن سرخی و رهاکردن زردی دارد؛ بنابراین میتوان به ریشهٔ این رسم احترام گذاشت، بدون آنکه برای آتش خاصیت درمانی یا قدرت تعیین سرنوشت قائل شویم. برگزاری ساده و کنترلشده، مهمتر از بلندکردن شعله و خطرپذیری است.
