عطسه کردن در بسیاری از فرهنگها فقط یک واکنش بدنی ساده نبوده است. مردم گاهی آن را نشانه خوشیمنی، هشدار برای دست نگهداشتن از کاری، یا حتی علامت یاد کردن فردی دیگر میدانستند. این برداشتها در خانوادهها و مناطق مختلف یکسان نبوده و بیشتر از تجربههای روزمره، ترسهای جمعی و روایتهای شفاهی شکل گرفتهاند.
از نگاه پزشکی، عطسه واکنش غیرارادی بدن برای بیرون راندن محرکهایی مانند گردوغبار، دود، عطر، گرده گیاهان یا ترشحات تنفسی از بینی است. بنابراین میان عطسه کردن و باورهای قدیمی درباره نشانههای آن باید تفاوت گذاشت: باورها بخشی از فرهنگاند، اما عطسه بهتنهایی خبر از آینده نمیدهد.
عطسه کردن در باورهای قدیمی چه نشانهای داشت؟
در فرهنگ عامه، عطسه گاهی باعث مکث کوتاه در کار میشد. اگر کسی هنگام تصمیمگیری یا خروج از خانه عطسه میکرد، بعضی افراد آن را علامتی برای صبر کردن یا دوباره فکر کردن میدانستند. در نقطه مقابل، گروهی عطسه را نشانهای خوب و تأییدکننده تلقی میکردند.
این تفاوت نشان میدهد که تعبیر عطسه یک معنای ثابت و جهانی نداشته است. حتی در یک جامعه، ممکن بود خانوادهای عطسه را خوشیمن بداند و خانوادهای دیگر همان اتفاق را به احتیاط یا تأخیر در کار ربط دهد. بخش زیادی از این برداشتها از ضربالمثلها و جملههای کوتاه شفاهی منتقل شده، نه از یک قاعده مشخص.
باور «کسی به یاد ماست» از کجا میآید؟
یکی از تعبیرهای آشناتر این است که عطسه کردن یعنی کسی از فرد یاد کرده یا درباره او حرف میزند. این تصور به فرد کمک میکرد برای یک اتفاق کاملاً تصادفی، معنای اجتماعی و عاطفی بسازد؛ اما راهی برای اثبات آن وجود ندارد.
این نوع تفسیرها را بهتر است بهعنوان بخشی از زبان و تخیل عامه بشناسیم، نه پیامی واقعی از سوی فردی دیگر. در گفتوگوهای خانوادگی میتوان چنین باورهایی را نقل کرد، به شرط آنکه باعث ترس، اتهام یا تصمیمگیری جدی نشوند.
تعبیر عطسه در فرهنگهای دیگر؛ از فال بد تا دعای خیر
در برخی روایتهای تاریخی اروپا، عطسه با سلامت، جان و محافظت در برابر بیماری پیوند خورده بود. به همین دلیل، پس از عطسه برای فرد دعای خیر میکردند. عبارت انگلیسی «bless you» نیز معمولاً در همین چارچوب توضیح داده میشود، هرچند درباره خاستگاه دقیق و زمان شکلگیری این رسم روایتهای متفاوتی وجود دارد.
در جوامع دیگر، عطسه گاهی به فال یا پیشگویی ربط داده میشد و بسته به زمان روز، تعداد عطسه یا موقعیت فرد، معنای متفاوتی پیدا میکرد. این تفاوتها نکته مهمی را روشن میکند: واکنش به عطسه بیشتر درباره ارزشها و نگرانیهای هر فرهنگ است تا درباره خود عطسه.
- در یک فرهنگ، عطسه میتواند بهانهای برای دعای خیر باشد.
- در فرهنگی دیگر، ممکن است هشدار یا دلیل توقف کوتاه کار تلقی شود.
- در فرهنگهای مختلف، پاسخ به عطسه معمولاً با آرزوی سلامت همراه شده است.
نگاه اسلامی به عطسه با فالگیری فرق دارد
در سنت اسلامی، عطسه معمولاً با شکرگزاری و دعای خیر همراه است، نه با پیشبینی رویدادهای آینده. وقتی فرد عطسه میکند و «الحمدلله» میگوید، پاسخ رایج به او «یرحمکالله» است و او نیز در پاسخ «یهدیکمالله و یصلح بالکم» میگوید. این رفتار، آدابی برای یاد خدا و آرزوی خیر است.
نباید این ادب دینی را با باورهایی مانند «عطسه حتماً نشانه انجام شدن یا نشدن یک کار است» یکی دانست. دعا کردن برای سلامت فرد با نسبت دادن قدرت پیشگویی به عطسه تفاوت دارد؛ اولی یک رفتار معنوی و اجتماعی است و دومی ادعایی درباره آینده که پشتوانه قابل اتکایی ندارد.
تعداد عطسهها چه معنایی دارد؟
در میان مردم برای یک عطسه، دو عطسه یا عطسههای پیدرپی تعبیرهای مختلفی گفته میشود. گاهی این تعبیرها در قالب شوخی یا بازی کلامی میان اعضای خانواده استفاده میشوند و گاهی فرد آنها را جدی میگیرد. هیچ معنای پذیرفتهشدهای وجود ندارد که بتوان بر اساس تعداد عطسه، درباره یک اتفاق یا رابطه میان افراد نتیجهگیری کرد.
از نظر بدنی، چند عطسه پشت سر هم میتواند به دلیل باقی ماندن محرک در بینی یا حساسیت بیشتر راههای هوایی رخ دهد. عطر تند، گردوغبار، تغییر ناگهانی دما و آلرژی فصلی از علتهای رایجاند. اگر عطسهها مکرر یا آزاردهنده باشند، توجه به شرایط محیطی و علائم همراه از شمردن تعداد عطسهها مفیدتر است.
چطور با این باورها برخورد کنیم؟
باورهای قدیمی درباره عطسه بخشی از میراث شفاهی خانوادهها هستند و میتوانند موضوعی جالب برای گفتوگو با بزرگترها باشند. با این حال، بهتر است میان نقل یک باور و پذیرفتن آن بهعنوان واقعیت تفاوت بگذاریم؛ بهخصوص وقتی این برداشت قرار است روی تصمیم مهم، رابطه خانوادگی یا وضعیت سلامت اثر بگذارد.
واکنش مناسب به عطسه، آرزوی سلامتی و رعایت بهداشت تنفسی است. پوشاندن دهان و بینی با دستمال یا بخش داخلی آرنج، شستن دستها و دوری از محرکهای شناختهشده، از هر تعبیر فالگونهای کاربردیتر است. اگر عطسه با تنگی نفس، تب، درد شدید یا علائم طولانیمدت همراه شود، ارزیابی پزشک اهمیت دارد.
جمعبندی: عطسه کردن در باورهای قدیمی گاهی نشانه خوشیمنی، هشدار یا یاد شدن فرد دانسته شده است، اما این معناها از فرهنگی به فرهنگ دیگر تغییر میکنند و پایه علمی برای پیشبینی آینده ندارند. میتوان این روایتها را بهعنوان بخشی از فرهنگ عامه شناخت و همزمان علتهای واقعی عطسه و سلامت فرد را جدی گرفت.
