اسفند دود کردن برای چشمزخم در بسیاری از خانههای ایرانی، بهویژه پس از مهمانی، برای نوزاد، عروس یا فردی که مورد توجه قرار گرفته، انجام میشود. در این باور، دود اسفند قرار است چشم بد، حسادت یا انرژی ناخوشایند را دور کند؛ اما چنین اثری از نظر علمی اثبات نشده است.
اسفند یا سپند، همان دانه گیاه حرمل است و دود کردن آن بیشتر به قلمرو سنتها و باورهای عامیانه تعلق دارد. این رسم برای برخی خانوادهها نشانه محبت و مراقبت است، نه الزاماً ادعایی درباره یک نیروی قطعی و قابل اندازهگیری.
چرا اسفند را برای چشمزخم دود میکنند؟
در فرهنگ عامه، چشمزخم معمولاً به نگاه همراه با حسادت، تحسین شدید یا نیت ناخوشایند نسبت داده میشود. به همین دلیل، بعضی خانوادهها پس از تعریف دیگران از زیبایی کودک، خرید تازه، موفقیت فردی یا ورود مهمان، اسفند دود میکنند تا به باور خودشان اثر احتمالی این نگاه را خنثی کنند.
دود، در بسیاری از آیینهای سنتی، نماد پاکسازی و دور کردن آلودگی یا بدی بوده است. اسفند هم بهدلیل بوی تند و خاص و شیوه استفاده آسان، در این نقش جا افتاده؛ بااینحال، درباره اینکه این رسم دقیقاً از چه زمان و از کدام منطقه آغاز شده، سند واحد و قطعی وجود ندارد.
ریشه فرهنگی اسفند دود کردن چیست؟
نام «سپند» یا «اسفند» در فرهنگ ایرانی سابقهای طولانی دارد و این گیاه در بخشهایی از ایران برای دور کردن بدیمنی و پاککردن فضای خانه به کار میرفته است. گاهی این رسم مستقیماً به آیینهای ایران باستان یا زرتشتی نسبت داده میشود، اما نسبت دادن شکل امروزی اسفند دود کردن به یک منشأ واحد تاریخی، سادهسازی است؛ چون رسمهای محلی در طول زمان تغییر کردهاند و با باورهای خانوادگی و مذهبی درآمیختهاند.
در بعضی مناطق، اسفند را در ظرفی گِلی یا فلزی و روی زغال داغ میریزند. در برخی خانوادهها فردی که برایش اسفند دود میشود، چند بار دور ظرف میچرخد یا دانهها با ذکر و دعا همراه میشوند. این جزئیات محلیاند و نمیتوان آنها را جزء ثابت و مشترک این سنت در سراسر ایران دانست.
باورهای رایج درباره دود کردن اسفند
جزئیات این رسم از خانوادهای به خانواده دیگر فرق میکند، اما چند باور بیشتر از بقیه تکرار میشود:
- دود اسفند برای دور کردن چشمزخم پس از تعریف یا توجه زیاد به کار میرود.
- برای نوزاد، کودک، عروس، داماد یا فردی که بهتازگی موفقیتی به دست آورده، بیشتر انجام میشود.
- برخی افراد ترکیدن یا صدا دادن دانهها را نشانه خارج شدن بدی میدانند.
- گاهی دود اسفند برای پاککردن فضای خانه پس از حضور مهمان یا یک اتفاق ناخوشایند استفاده میشود.
- در بعضی خانوادهها، خواندن دعا یا فرستادن صلوات همزمان با این کار، به رسم معنا و آرامش بیشتری میدهد.
هیچکدام از این برداشتها معنای علمی ثابت ندارند. حتی در میان کسانی که به چشمزخم باور دارند، درباره روش مقابله با آن اتفاق نظر وجود ندارد؛ بنابراین بهتر است یک رسم خانوادگی بهعنوان درمان یا راه قطعی محافظت معرفی نشود.
آیا اسفند از نظر علمی چشمزخم را دفع میکند؟
شواهد معتبر علمی نشان ندادهاند که دود اسفند بتواند چشمزخم، حسادت یا یک آسیب نامرئی را از بین ببرد. ممکن است بوی آشنا، اجرای یک آیین خانوادگی و اطمینان خاطر حاصل از آن، احساس آرامش ایجاد کند؛ این تجربه روانی با اثبات اثر فراطبیعی گیاه تفاوت دارد.
همچنین نباید هر بیماری، بیقراری کودک یا اتفاق ناخوشایند را به چشمزخم نسبت داد. اگر نشانهای مانند تب، تنگی نفس، بیحالی، حساسیت پوستی یا گریه غیرعادی ادامه پیدا کرد، بررسی پزشکی از دود کردن اسفند مهمتر است.
نکات ایمنی هنگام دود کردن اسفند
اسفند گیاهی بیضرر برای هر نوع مصرف نیست و دود آن، مانند دود مواد سوختنی دیگر، میتواند چشم و راههای تنفسی را تحریک کند. برای اجرای این رسم، چند احتیاط ساده اهمیت دارد:
- اسفند را در فضای بسته و بدون تهویه، بهخصوص اتاق کودک، دود نکنید.
- ظرف داغ را دور از دسترس کودکان، پرده، لباس و مواد قابل اشتعال بگذارید.
- دود را مستقیم به صورت نوزاد، کودک، فرد مبتلا به آسم یا حیوان خانگی نزدیک نکنید.
- اگر کسی با سرفه، سوزش چشم، سردرد یا تنگی نفس روبهرو شد، دود کردن را متوقف و او را به هوای تازه منتقل کنید.
- دانههای اسفند را برای خوردن یا درمان بیماری بهصورت خودسرانه مصرف نکنید.
برای زنان باردار، کودکان و افراد دارای بیماری تنفسی، پرهیز از دود یا مشورت با پزشک انتخاب محتاطانهتری است. مقدار بیشتر دود، نشانه اثرگذاری بیشتر نیست و فقط تماس با ذرات و ترکیبات تحریککننده را افزایش میدهد.
چطور این رسم را محترمانه و واقعبینانه انجام دهیم؟
اگر اسفند دود کردن بخشی از فرهنگ خانواده است، میتوان آن را بهعنوان یک آیین نمادین برای ابراز محبت، خوشامدگویی یا ایجاد حس خوب انجام داد؛ نه جایگزین مراقبت پزشکی یا دلیلی برای متهم کردن دیگران به حسادت. توضیح این تفاوت به کودکان هم کمک میکند میان سنت، باور شخصی و واقعیت علمی مرز روشنتری ببینند.
در محیطهای مشترک مانند مدرسه، مهمانی یا خانه سالمندان نیز بهتر است بدون رضایت افراد دود ایجاد نشود. حساسیت تنفسی، میگرن یا آلرژی ممکن است برای کسی که در این رسم مشارکت ندارد، آزاردهنده باشد.
جمعبندی: اسفند دود کردن برای چشمزخم ریشهای فرهنگی و نمادین دارد و در خانوادههای ایرانی با باورهایی درباره دور کردن چشم بد و پاکسازی فضا همراه شده است. این رسم اثر علمی اثباتشدهای برای دفع چشمزخم ندارد؛ بنابراین اگر انجام میشود، باید با تهویه مناسب و توجه جدی به سلامت کودکان و افراد حساس باشد.
