چشم زدن نوزاد در فرهنگ ایرانی معمولاً به این باور اشاره دارد که نگاه همراه با حسادت، تحسین شدید یا نیت ناخوشایند میتواند به کودک آسیب بزند. به همین دلیل، خانوادهها گاهی از دعا، اسپند، نمک، مهرههای تزئینی یا پنهان نگهداشتن نوزاد از نگاه دیگران استفاده میکنند.
این باور برای بسیاری از خانوادهها بخشی از فرهنگ و زبان دینی یا خانوادگی است، اما نباید جای مراقبت واقعی را بگیرد. برای بیماری، تب، بیحالی، تغییر تنفس یا شیر نخوردن نوزاد، توضیح پزشکی و مراجعه به پزشک اهمیت دارد؛ هیچ رسم سنتی نباید مراجعه را به تأخیر بیندازد.
چشم زدن نوزاد در فرهنگ ایرانی از کجا میآید؟
نوزاد بهدلیل ظاهر دوستداشتنی، ناتوانی در بیان ناراحتی و حساسیت جسمی، در بسیاری از فرهنگها موجودی نیازمند محافظت ویژه دانسته شده است. در ایران هم نگاه طولانی، تعریف زیاد از زیبایی کودک یا نشان دادن او به افراد متعدد گاهی با احتمال چشمزخم ارتباط داده میشود.
این باور فقط به یک رسم یا یک منطقه محدود نیست و شکل آن در خانوادهها تفاوت دارد. بعضی والدین از مهمان میخواهند پس از دیدن نوزاد دعای خیر کند، بعضی از انتشار عکس کودک خودداری میکنند و گروهی نیز به خواندن دعا یا استفاده از نمادهای قدیمی روی میآورند.
از نظر علمی، برای اینکه نگاه یک فرد بتواند بهطور مستقیم باعث بیماری نوزاد شود، شواهد پزشکی قابل اتکایی وجود ندارد. بااینحال، احساس نگرانی والدین واقعی است و میتوان بدون تأیید علت خرافی، درباره راههای کمخطر برای آرامش خانواده و ایمنی کودک صحبت کرد.
رسمهای رایج برای محافظت از کودک
دعا، ذکر و خواندن متنهای مذهبی
برخی خانوادهها برای آرامش خود و خیرخواهی برای کودک دعا میخوانند یا از فردی مورد اعتماد میخواهند دعای خیر کند. این کار، اگر بدون ترساندن والدین و بدون ادعای درمان بیماری انجام شود، در حوزه باور شخصی قرار میگیرد و میتواند نقش عاطفی داشته باشد.
مرز مهم این است که دعا به جای تشخیص و درمان ننشیند. اگر نوزاد نشانهای از بیماری دارد، خواندن دعا ممکن است در کنار مراقبت پزشکی انجام شود، نه بهجای آن.
اسپند، نمک و دود کردن
دود کردن اسپند یا چرخاندن نمک در برخی خانهها برای دفع چشمزخم انجام میشود. این رسم برای بزرگسالان شاید بخشی از آیین خانوادگی باشد، اما دود در فضای بسته میتواند برای راههای تنفسی نوزاد آزاردهنده باشد و فایده پزشکی اثباتشدهای برای محافظت از او ندارد.
اگر خانواده با وجود این نکته همچنان اسپند دود میکند، نوزاد نباید در همان فضا باشد، پنجرهها باید باز شوند و تا از بین رفتن دود، کودک به اتاق برنگردد. انتخاب ایمنتر، انجام ندادن هر نوع دود در محیط زندگی نوزاد است.
مهره، چشمنظر و آویزهای تزئینی
مهره آبی، نخ، سنجاق یا آویزهای کوچک در بعضی خانوادهها نماد محافظت به شمار میآیند. اما این اشیا ممکن است از لباس جدا شوند، وارد دهان کودک شوند یا دور گردن و دست او گیر کنند.
اگر چنین نمادی برای خانواده ارزش عاطفی دارد، آن را در جایی دور از دسترس نوزاد قرار دهید؛ برای مثال روی دیوار یا در بخشی از اتاق که کودک به آن دسترسی ندارد. بستن آن به گردن، مچ، تخت یا لباس نوزاد انتخاب مناسبی نیست.
کدام رفتارها واقعاً از نوزاد محافظت میکنند؟
بخش قابلتوجهی از توصیههای قدیمی را میتوان به شکلی ایمنتر بازتعریف کرد. بهجای تمرکز بر نگاه افراد، خانواده میتواند روی کاهش تماسهای پرخطر و رعایت نیازهای واقعی نوزاد تمرکز کند:
- از بوسیدن صورت و دست نوزاد، بهویژه توسط افراد بیمار، جلوگیری کنید.
- از مهمانها بخواهید پیش از لمس کودک دستهای خود را بشویند.
- اگر نوزاد خسته یا بیقرار است، دیدار را کوتاه کنید و او را میان افراد مختلف نچرخانید.
- عکس و اطلاعات مربوط به کودک را فقط با رضایت والدین منتشر کنید.
- مهره، نخ، سکه، سنجاق، گیاهان دارویی و مواد دودزا را از دسترس نوزاد دور نگه دارید.
- تغذیه، خواب، دمای مناسب اتاق و واکسیناسیون را بر اساس توصیه پزشک پیگیری کنید.
این اقدامات هم به کاهش نگرانی خانواده کمک میکنند و هم از خطرهایی پیشگیری میکنند که برخلاف چشمزخم، علتهای شناختهشدهای برای بیماری یا آسیب نوزاد دارند؛ مانند عفونت، تماس با دود، خفگی یا انتقال میکروب.
چطور درباره چشمزخم با بزرگترهای خانواده صحبت کنیم؟
رد کردن تند یک باور قدیمی معمولاً گفتوگو را دشوار میکند. میتوان با احترام گفت که دعا یا دعای خیر برای خانواده آرامشبخش است، اما دود، آویز و اشیای کوچک نباید نزدیک نوزاد باشند و علائم بیماری هم باید توسط پزشک بررسی شوند.
همچنین لازم نیست هر بیقراری کودک به چشمزخم نسبت داده شود. گرسنگی، نفخ، گرما، خستگی، پوشک خیس و بیماری از علتهای رایج بیقراریاند و بررسی منظم آنها تصمیمگیری را دقیقتر میکند.
چه زمانی نباید مشکل نوزاد را به چشمزخم نسبت داد؟
در نوزادان، بعضی نشانهها نیازمند توجه سریعاند. تب، سختی تنفس، کبودی، تشنج، بیحالی غیرعادی، استفراغ مکرر، شیر نخوردن، کاهش واضح ادرار یا گریهای که آرام نمیشود، باید جدی گرفته شود.
سن نوزاد و شدت نشانهها در تصمیم پزشکی مهم است؛ بنابراین در چنین شرایطی با پزشک یا خدمات درمانی تماس بگیرید. استفاده از دعا یا رسم خانوادگی نباید باعث شود کودک داروی خودسرانه بگیرد یا مراجعه به مراکز درمانی عقب بیفتد.
جمعبندی: چشم زدن نوزاد برای بسیاری از خانوادهها بخشی از باور و سنت است، اما علت علمی اثباتشدهای برای بیماری کودک محسوب نمیشود. دعا و دعای خیر میتوانند در محدوده باور شخصی باقی بمانند؛ در مقابل، دود، اشیای کوچک و هر کاری که مراقبت پزشکی را عقب بیندازد باید کنار گذاشته شود. بهترین محافظت، ترکیب احترام به باورهای خانوادگی با رعایت بهداشت، ایمنی و توجه دقیق به علائم نوزاد است.
