نقش داوری در پرونده طلاق این نیست که داور به جای قاضی درباره ادامه یا پایان ازدواج تصمیم بگیرد. داوری مرحلهای قانونی برای بررسی امکان سازش، شنیدن دیدگاه هر دو طرف و ارائه نظر مکتوب به دادگاه است؛ مرحلهای که در بیشتر درخواستهای طلاق، بهجز طلاق توافقی، باید طی شود.
هر یک از زوجین معمولاً یک داور معرفی میکند و داوران پس از گفتوگو با طرفین، نظر خود را درباره اختلاف و امکان سازش اعلام میکنند. این نظر برای دادگاه مهم است، اما بهتنهایی حکم طلاق، الزام به ادامه زندگی یا تعیین تکلیف حقوق مالی را ایجاد نمیکند.
نقش داوری در پرونده طلاق دقیقاً چیست؟
داور قرار نیست مانند وکیل از یکی از طرفین دفاع کند یا مانند قاضی رأی بدهد. وظیفه اصلی او این است که با شناختی که از شرایط خانوادگی و اجتماعی زوجین به دست میآورد، بررسی کند آیا اختلاف قابل مدیریت و اصلاح است یا نه.
داوران میتوانند درباره علتهای اختلاف، امکان گفتوگوی دوباره، نقش خانوادهها و موانع سازش با هر یک از زوجین صحبت کنند. نتیجه این بررسی در قالب نظریهای مکتوب به دادگاه ارائه میشود و قاضی آن را در کنار سایر مدارک و اظهارات طرفین بررسی میکند.
- داوری، جایگزین رسیدگی قضایی نیست.
- داور اختیار صدور حکم طلاق یا اجبار زوجین به زندگی مشترک را ندارد.
- نظر داور، بهخودیخود حقوق مالی مانند مهریه، نفقه یا اجرتالمثل را تعیین نمیکند.
- هدف اصلی این مرحله، تشخیص امکان سازش و روشنتر شدن وضعیت اختلاف برای دادگاه است.
در چه پروندههایی دادگاه زوجین را به داوری ارجاع میدهد؟
بر اساس قانون حمایت خانواده، در درخواستهای طلاق بهجز طلاق توافقی، دادگاه باید موضوع را به داوری ارجاع دهد. این تفاوت مهم است؛ زیرا بسیاری از افراد تصور میکنند روند داوری در طلاق توافقی نیز دقیقاً مانند طلاق یکطرفه است، در حالی که طلاق توافقی معمولاً بر پایه توافق زوجین و طی کردن فرایند مشاوره بررسی میشود.
در طلاقی که مرد درخواست میکند یا درخواستی که زن به دلیل اختلاف و شرایط قانونی مطرح میکند، ارجاع به داوری بخشی از فرایند رسیدگی است. نوع طلاق و مبنای حقوقی درخواست میتواند بر ادامه پرونده اثر بگذارد، اما حضور داور به این معنا نیست که نتیجه پرونده از پیش مشخص شده است.
داور چه کسی میتواند باشد؟
هر طرف باید فردی را بهعنوان داور معرفی کند که بتواند بدون جانبداری افراطی، وضعیت زندگی مشترک را بررسی کند. قانون، معرفی داور از میان بستگان واجد شرایط را در اولویت قرار داده است؛ با این حال، داور لزوماً نباید نزدیکترین خویشاوند یا فردی باشد که از ابتدا با طلاق مخالف است.
در مقررات مربوط به داوری خانواده، برای داور شرایطی مانند تأهل، داشتن حداقل ۳۰ سال سن و آشنایی با مسائل شرعی، خانوادگی و اجتماعی در نظر گرفته شده است. اگر یکی از طرفین داور واجد شرایط معرفی نکند یا چنین فردی در دسترس نباشد، دادگاه میتواند برای او داور تعیین کند.
انتخاب داور از میان افرادی که فقط روایت یک طرف را شنیدهاند، معمولاً به سود هیچکدام نیست. فردی مناسبتر است که توان شنیدن هر دو دیدگاه را داشته باشد، اطلاعات خصوصی خانواده را منتشر نکند و اختلاف را به رقابت میان دو خانواده تبدیل نکند.
جلسات داوری چگونه برگزار میشود؟
داوران معمولاً با زوجین بهصورت جداگانه یا در صورت امکان با هر دو طرف گفتوگو میکنند. درباره تعداد و شکل جلسات، شرایط پرونده و تشخیص داوران تعیینکننده است؛ بنابراین داوری همیشه به معنای یک جلسه مشترک و رسمی در کنار هم نیست.
در این گفتوگوها، تمرکز باید بر واقعیت اختلاف و امکان حل آن باشد، نه جمعآوری فشار خانوادگی برای وادار کردن یکی از زوجین به ماندن. اگر خشونت، تهدید، اعتیاد، سوءرفتار شدید یا ترس از آسیب وجود دارد، جلسه مشترک بدون توجه به امنیت طرف آسیبدیده میتواند نامناسب باشد و باید موضوع با دقت به دادگاه یا وکیل اطلاع داده شود.
داور در گزارش خود چه موضوعی را بیان میکند؟
گزارش داوری میتواند شامل شرح کلی اختلاف، اقدامهای انجامشده برای ایجاد سازش و نظر داور درباره امکان یا نبود امکان ادامه زندگی باشد. داور نباید در گزارش خود اطلاعات بیارتباط، اتهامهای اثباتنشده یا جزئیات خصوصی را صرفاً برای تحت فشار قرار دادن یکی از زوجین وارد کند.
در عمل، نظر داور ممکن است سازش را پیشنهاد کند یا ادامه زندگی مشترک را دشوار و غیرممکن بداند. هیچیک از این دو نظر بهتنهایی نتیجه پرونده را قطعی نمیکند؛ قاضی باید مجموعه شرایط و ادله پرونده را بررسی کند.
آیا قاضی از نظر داور تبعیت میکند؟
خیر. نظر داور برای دادگاه جنبه راهنمایی و ارزیابی دارد و داور جایگاه قاضی را ندارد. دادگاه پس از بررسی نظریه داوران، اظهارات زوجین، مدارک و شرایط قانونی، درباره ادامه رسیدگی و صدور تصمیم مناسب اقدام میکند.
به همین دلیل، مخالفت داور با طلاق الزاماً به معنای رد درخواست نیست و موافقت او با جدایی نیز بهتنهایی باعث صدور حکم طلاق نمیشود. همچنین داور نمیتواند درباره میزان مهریه، حضانت، نفقه یا سایر حقوق مالی خارج از حدود وظیفه خود تصمیم نهایی بگیرد.
برای انتخاب داور چه نکاتی اهمیت دارد؟
داور مناسب فقط فردی نیست که با خانواده نزدیکی بیشتری دارد. بهتر است پیش از معرفی داور، این ویژگیها بررسی شود:
- توانایی شنیدن نظر هر دو طرف بدون توهین یا سرزنش؛
- آشنایی واقعی با شرایط زندگی مشترک و مسائل خانوادگی؛
- حفظ محرمانگی گفتوگوها و پرهیز از انتشار اختلاف میان بستگان؛
- نداشتن تعارض منافع یا منفعت مستقیم در نتیجه پرونده؛
- توانایی ارائه نظر روشن، محترمانه و مبتنی بر واقعیت به دادگاه.
اگر اختلاف با خشونت یا تهدید همراه است، «سازش به هر قیمت» نباید هدف داوری تلقی شود. داوری باید به روشن شدن وضعیت پرونده کمک کند و امنیت و کرامت طرفین، بهویژه فرد آسیبدیده، نادیده گرفته نشود.
جمعبندی: داوری چه اثری بر پرونده طلاق دارد؟
نقش داوری در پرونده طلاق فراهم کردن فرصتی برای بررسی امکان سازش و رساندن نظر داوران به دادگاه است، نه صدور حکم یا توقف قطعی طلاق. در طلاقهای غیرتوافقی، معرفی داور و همکاری در این مرحله اهمیت دارد؛ اما تصمیم نهایی درباره طلاق و آثار آن با دادگاه است.
زوجین بهتر است داوری را نه یک تشریفات بیاثر و نه مرحلهای برای فشار خانوادگی بدانند. انتخاب فردی بیطرف، ارائه اطلاعات دقیق و توجه به امنیت و حقوق قانونی، میتواند از طولانی شدن اختلاف و تصمیمهای احساسی در جریان پرونده جلوگیری کند.
