سونوگرافی تشخیصی معمولاً از روش‌های کم‌خطر تصویربرداری پزشکی به شمار می‌آید، چون برای ساختن تصویر از اشعه ایکس یا پرتو یون‌ساز استفاده نمی‌کند؛ بلکه امواج صوتی با فرکانس بالا را به بدن می‌فرستد و بازتاب آن‌ها را ثبت می‌کند. بااین‌حال، «بدون اشعه» بودن به معنی بی‌اثر بودن کامل نیست و بهتر است سونوگرافی فقط در صورت نیاز پزشکی و با تنظیمات مناسب انجام شود.

تا امروز، در سطح استفاده تشخیصی معمول و تحت شرایط استاندارد، آسیب پایدار و اثبات‌شده‌ای برای بدن گزارش نشده است. نکته مهم این است که سونوگرافی تشخیصی را با روش‌های درمانیِ مبتنی بر فراصوت، مانند برخی درمان‌های فیزیوتراپی یا روش‌های متمرکز، یکسان ندانیم؛ چون شدت انرژی و هدف این فناوری‌ها متفاوت است.

ایمنی سونوگرافی به چه چیزی بستگی دارد؟

بدن بخشی از انرژی موج صوتی را جذب می‌کند. این انرژی ممکن است در شرایط خاص باعث افزایش بسیار محدود دما یا ایجاد اثرهای مکانیکی در بافت شود؛ به همین دلیل دستگاه‌های پزشکی شاخص‌هایی برای نمایش توانایی ایجاد اثر گرمایی و مکانیکی دارند و اپراتور باید از کمترین توان و کوتاه‌ترین زمان لازم برای رسیدن به تصویر مناسب استفاده کند.

این رویکرد با اصل «کمترین میزان لازم برای رسیدن به نتیجه تشخیصی» شناخته می‌شود. خطر احتمالی بیشتر به تنظیمات دستگاه، مدت تماس، نوع بافت و روش مورد استفاده مربوط است، نه صرفاً به این‌که سونوگرافی انجام شده است.

چرا سونوگرافی با رادیوگرافی و سی‌تی‌اسکن فرق دارد؟

رادیوگرافی و سی‌تی‌اسکن از پرتو یون‌ساز استفاده می‌کنند؛ پرتوهایی که در صورت دریافت مکرر یا غیرضروری، ملاحظات خاص خود را دارند. سونوگرافی چنین پرتویی ندارد و برای بررسی بسیاری از اندام‌ها، عروق و روند بارداری به کار می‌رود.

این تفاوت باعث می‌شود سونوگرافی در بسیاری از موقعیت‌ها گزینه مناسبی باشد، اما نباید نتیجه گرفت که هر بار انجام آن کاملاً بی‌دلیل و بدون محدودیت است. اگر سونوگرافی پاسخ تازه‌ای به پرسش پزشکی اضافه نکند، تکرار آن معمولاً فایده‌ای ندارد و ممکن است فقط اضطراب یا هزینه اضافی ایجاد کند.

آیا سونوگرافی در بارداری برای جنین بی‌خطر است؟

سونوگرافی تشخیصی معمول، وقتی برای یک هدف پزشکی مشخص و توسط فرد آموزش‌دیده انجام شود، تاکنون با آسیب اثبات‌شده برای جنین همراه نبوده است. همین روش برای بررسی رشد جنین، محل جفت، تعداد جنین‌ها و برخی نشانه‌های ساختاری به کار می‌رود.

بااین‌حال، در دوران بارداری هم اصل استفاده منطقی برقرار است. سونوگرافی‌های یادگاری یا اسکن‌های طولانی‌مدت که هدف پزشکی ندارند، جایگزین مراقبت‌های بارداری نیستند. همچنین داپلر، تصویربرداری سه‌بعدی و چهاربعدی ممکن است با تنظیمات و مدت مواجهه متفاوتی انجام شوند و بهتر است فقط در صورت نیاز و با تشخیص پزشک به کار بروند.

آیا تکرار سونوگرافی خطرناک است؟

تعداد دفعات به‌تنهایی نشان‌دهنده خطر نیست. در بارداری‌های پرخطر یا هنگام نیاز به پیگیری رشد و وضعیت جنین، ممکن است تکرار سونوگرافی بخشی از مراقبت پزشکی باشد. در مقابل، تکرار خودسرانه برای گرفتن عکس بیشتر یا اطمینان موقت، مزیت پزشکی مشخصی ندارد.

آیا سونوگرافی برای همه اندام‌ها یکسان است؟

خیر. نوع پروب، عمق بافت، مدت بررسی و حالت تصویربرداری بر میزان انرژی منتقل‌شده اثر می‌گذارد. برای مثال، بررسی شکم با سونوگرافی واژینال یا داپلر یکسان نیست، هرچند هر سه در صورت انجام درست و با دلیل پزشکی، روش‌های رایج تشخیصی هستند.

وجود ژل روی پوست نیز برای انتقال بهتر امواج است و خودِ ژل معمولاً عامل خطر محسوب نمی‌شود. اگر پوست حساس باشد، زخم باز وجود داشته باشد یا بیمار درباره روش داخلی نگرانی داشته باشد، باید پیش از شروع بررسی به کارشناس یا پزشک اطلاع دهد.

امواج فراصوت درمانی چرا با سونوگرافی تشخیصی فرق دارند؟

در سونوگرافی تشخیصی، هدف اصلی ساختن تصویر است و انرژی مورد استفاده برای این کار تنظیم می‌شود. اما در بعضی روش‌های درمانی، فراصوت برای گرم‌کردن بافت، خردکردن سنگ یا ایجاد تغییر هدفمند در یک ناحیه به کار می‌رود؛ بنابراین شدت انرژی، مدت درمان و احتمال عوارض آن‌ها متفاوت است.

این روش‌ها لزوماً خطرناک نیستند، اما نباید با دستگاه‌های تصویربرداری یا محصولات خانگی مقایسه شوند. استفاده از فراصوت درمانی باید بر اساس تشخیص، نوع بیماری و ارزیابی متخصص انجام شود؛ به‌خصوص اگر فرد باردار باشد، وسیله پزشکی کاشته‌شده داشته باشد یا در ناحیه مورد نظر عفونت و آسیب بافتی وجود داشته باشد.

برای سونوگرافی ایمن‌تر چه نکاتی را رعایت کنیم؟

  • سونوگرافی را بر اساس درخواست پزشک یا یک پرسش پزشکی مشخص انجام دهید، نه صرفاً برای تکرار یک تصویر.
  • در مرکز معتبر و توسط کارشناس یا پزشک آموزش‌دیده مراجعه کنید.
  • اگر باردار هستید، درباره نوع بررسی، هدف آن و ضرورت استفاده از داپلر یا تصویربرداری‌های تکمیلی سؤال کنید.
  • اگر بررسی قبلی یا نتیجه آزمایش مرتبط دارید، آن را همراه ببرید تا از تکرار غیرضروری جلوگیری شود.
  • دستگاه‌های خانگی یا خدمات تفریحی را جایگزین سونوگرافی پزشکی نکنید.

اطلاعات این مطلب جایگزین نظر پزشک نیست. اگر پزشک انجام سونوگرافی را برای بررسی یک علامت، پیگیری بیماری یا ارزیابی بارداری پیشنهاد کرده است، تصمیم درباره زمان و تعداد دفعات باید بر اساس همان شرایط فردی گرفته شود.

جمع‌بندی: ایمنی سونوگرافی تشخیصی معمول، در صورت استفاده پزشکی و تنظیم مناسب دستگاه، قابل قبول است و برخلاف رادیوگرافی از پرتو یون‌ساز استفاده نمی‌کند. بااین‌حال، بی‌خطر بودن آن مجوز استفاده نامحدود نیست؛ نوع روش، شدت امواج و دلیل انجام باید همیشه در نظر گرفته شود.