اولتراسوند متمرکز شدت بالا یا HIFU روشی درمانی است که در آن امواج فراصوت با انرژی زیاد روی نقطه‌ای مشخص از بدن متمرکز می‌شوند. تجمع انرژی در این نقطه می‌تواند دمای بافت هدف را بالا ببرد و آن را بدون ایجاد برش پوستی تخریب، کوچک یا تغییر دهد.

HIFU فقط به «هایفوی زیبایی» محدود نیست. در پزشکی، از این فناوری در برخی درمان‌های توموری، فیبروم رحم و اختلالات عصبی استفاده شده است؛ با این حال کاربرد آن به نوع دستگاه، محل درمان، مقررات کشور و شرایط هر بیمار بستگی دارد و جایگزین قطعی همهٔ روش‌های جراحی یا دارویی نیست.

اولتراسوند متمرکز شدت بالا چگونه کار می‌کند؟

دستگاه HIFU امواج صوتی را از چند مسیر به سمت یک نقطهٔ کانونی هدایت می‌کند. انرژی در مسیر رسیدن به کانون به‌طور نسبی پراکنده است، اما در نقطهٔ هدف افزایش می‌یابد و می‌تواند گرمای موضعی قابل‌توجهی ایجاد کند. این گرما به سلول‌های همان ناحیه آسیب می‌زند، در حالی که هدف طراحی دستگاه، کاهش آسیب به بافت‌های اطراف است.

در بعضی سامانه‌ها، پزشک با تصویربرداری ام‌آر‌آی یا سونوگرافی محل و دمای بافت را کنترل می‌کند. ام‌آر‌آی امکان مشاهدهٔ دقیق‌تر و پایش دما را فراهم می‌کند، در حالی که سونوگرافی می‌تواند برای هدایت لحظه‌ای و دسترسی عملی‌تر به کار رود.

HIFU با پرتوی یون‌ساز مانند اشعهٔ ایکس کار نمی‌کند؛ انرژی آن از جنس امواج صوتی است. با این حال «غیرپرتویون‌ساز» بودن به معنی بی‌خطر بودن در هر شرایطی نیست، زیرا انرژی زیاد می‌تواند به بافت سالم نیز آسیب برساند.

کاربردهای پزشکی HIFU کدام‌اند؟

کاربرد اولتراسوند متمرکز شدت بالا در همهٔ کشورها و برای همهٔ بیماری‌ها یکسان نیست. برخی کاربردهای شناخته‌شدهٔ آن عبارت‌اند از:

  • برخی تومورها: در شرایط انتخاب‌شده، گرمای HIFU برای تخریب بخشی از بافت توموری یا کاهش علائم به کار می‌رود. انتخاب بیمار به نوع، اندازه، محل و دسترسی ضایعه بستگی دارد.
  • فیبروم رحم: در بعضی بیماران، HIFU می‌تواند برای کاهش یا تخریب بافت فیبروم استفاده شود؛ اما همهٔ فیبروم‌ها از نظر تعداد، اندازه و محل برای این روش مناسب نیستند.
  • اختلالات حرکتی عصبی: در برخی مراکز، اولتراسوند متمرکز هدایت‌شده با ام‌آر‌آی برای ایجاد ضایعه‌ای بسیار کوچک در نواحی مشخص مغز و کاهش لرزش اساسی یا بعضی علائم حرکتی به کار می‌رود.
  • کاربردهای زیبایی: برخی دستگاه‌های غیرجراحی برای تحریک کلاژن و سفت‌تر دیده شدن محدود پوست استفاده می‌شوند. این کاربرد با HIFU تومورها یا درمان‌های مغزی از نظر انرژی و هدف یکسان نیست.

وجود نام HIFU روی یک دستگاه به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که دستگاه برای تمام این کاربردها مجوز یا توانایی لازم را دارد. مدل دستگاه و کاربرد تأییدشدهٔ آن باید جداگانه بررسی شود.

فرایند درمان با HIFU چگونه است؟

پیش از درمان، پزشک معمولاً با معاینه و تصویربرداری بررسی می‌کند که ضایعه یا ناحیهٔ هدف قابل دسترسی است یا نه. مسیر امواج باید تا حد امکان از موانعی مانند استخوان، گاز روده یا بافت‌هایی که احتمال آسیب در آن‌ها بالاست دور باشد.

در زمان انجام کار، بیمار در وضعیت مشخص قرار می‌گیرد و ناحیهٔ هدف با تصویربرداری یا علائم بالینی پایش می‌شود. انرژی ممکن است در چند نقطه یا چند مرحله اعمال شود. احساس گرما، فشار یا درد ممکن است ایجاد شود و در برخی روش‌ها از بی‌حسی یا داروی آرام‌بخش استفاده می‌شود.

مدت درمان و نیاز به بستری به نوع HIFU و محل درمان وابسته است. بهبود ظاهری یا کاهش علائم نیز همیشه فوری نیست؛ چون بدن ممکن است برای جذب بافت آسیب‌دیده یا نشان دادن اثر درمان به زمان نیاز داشته باشد.

مزایا و محدودیت‌های HIFU

مهم‌ترین مزیت HIFU این است که در بسیاری از روش‌ها بدون برش جراحی و با آسیب کمتر به بافت‌های اطراف انجام می‌شود. در نتیجه، احتمالاً درد محل زخم و دورهٔ نقاهتِ مربوط به برش جراحی کمتر خواهد بود؛ البته این موضوع به روش جایگزین و وضعیت بیمار بستگی دارد.

محدودیت اصلی آن، وابستگی شدید به محل و ویژگی‌های بافت هدف است. اگر ضایعه پشت استخوان، در عمق نامناسب یا در نزدیکی ساختارهای حساس باشد، تمرکز دقیق انرژی دشوار می‌شود. همچنین ممکن است درمان نیاز به تکرار داشته باشد یا همهٔ بافت هدف را از بین نبرد.

درمان با HIFU معمولاً برای کاهش اندازهٔ برخی ضایعات یا کنترل علامت طراحی می‌شود، نه اینکه در هر شرایطی بیماری را به‌طور کامل ریشه‌کن کند. پزشک باید مزایا، احتمال موفقیت، گزینه‌های جایگزین و پیامدهای انجام ندادن درمان را کنار هم بررسی کند.

عوارض احتمالی و مواردی که باید جدی گرفته شوند

عوارض به ناحیهٔ درمان و شدت انرژی وابسته‌اند و می‌توانند شامل درد، قرمزی، تورم، کبودی، بی‌حسی یا احساس گرما باشند. در صورت انتقال ناخواستهٔ انرژی، سوختگی یا آسیب به ساختارهای اطراف نیز ممکن است رخ دهد. در درمان‌های مغزی، عوارض عصبی اختصاصی اهمیت بیشتری دارند و باید پیش از اقدام دربارهٔ آن‌ها توضیح داده شود.

وجود بارداری، عفونت در محل، اختلالات خون‌ریزی، برخی تجهیزات کاشتنی یا شرایطی که دسترسی امواج را مختل می‌کنند، می‌تواند بر امکان درمان اثر بگذارد. این موارد برای همهٔ دستگاه‌ها یکسان نیستند؛ بنابراین شرح کامل سوابق پزشکی و داروهای مصرفی برای پزشک ضروری است.

اطلاعات این مطلب جایگزین تشخیص یا توصیهٔ پزشک نیست. HIFU باید در مرکز مجهز، با دستگاه مناسب و توسط تیمی انجام شود که برای همان کاربرد پزشکی آموزش دیده است؛ به‌خصوص زمانی که هدف درمانی، تومور یا ساختارهای حساس بدن باشد.

جمع‌بندی: HIFU دقیقاً چه نوع روشی است؟

اولتراسوند متمرکز شدت بالا یا HIFU فناوری‌ای برای رساندن انرژی صوتی به یک نقطهٔ مشخص و ایجاد تغییر درمانی در همان ناحیه است. این روش می‌تواند کم‌تهاجمی باشد، اما نه برای همهٔ بیماران مناسب است و نه در تمام کاربردها نتیجه‌ای قطعی دارد. تفاوت میان HIFU پزشکی و هایفوی زیبایی، بررسی مجوز دستگاه و ارزیابی پزشک، سه نکته‌ای هستند که پیش از تصمیم‌گیری باید در نظر گرفته شوند.