اعمال شبهای قدر در شبهای نوزدهم، بیستویکم و بیستوسوم، در بخش مشترک، تقریباً یک مجموعه ثابت دارد: غسل، شبزندهداری، نماز، دعا، استغفار، زیارت امام حسین(ع) و قرآن بر سر. این اعمال را میتوان در مسجد، حرم، خانه یا در کنار خانواده انجام داد و لازم نیست همه آنها بدون فاصله و بهصورت فشرده خوانده شوند.
در مفاتیحالجنان، برای هر سه شب اعمال مشترک و برای بعضی شبها اعمال مخصوص جداگانه ذکر شده است. مطلب حاضر فقط به اعمال مشترک میپردازد؛ بنابراین اگر قصد دارید برنامه کامل یک شب خاص را انجام دهید، باید اعمال ویژه همان شب را نیز جداگانه بررسی کنید.
اعمال مشترک شبهای قدر در مفاتیحالجنان
ترتیب زیر یک برنامه عملی از مشهورترین اعمال مشترک شبهای قدر است. ترتیب انجام بعضی دعاها میتواند با توجه به مجلس احیا، زمان اذان صبح و توان فرد تغییر کند.
- غسل شب قدر: غسل را در ابتدای شب انجام دهید. در منابع اعمال شب قدر، غسل در پایان شب یا هنگام سحر نیز توصیه شده است.
- احیا و شبزندهداری: بیدار ماندن شب با نماز، تلاوت قرآن، دعا، استغفار و تفکر در اعمال گذشته انجام میشود. احیا فقط به بیدار ماندن محدود نیست؛ مهم این است که زمان شب با عبادت و توجه سپری شود.
- زیارت امام حسین(ع): خواندن زیارت امام حسین(ع)، بهویژه زیارت عاشورا یا زیارتنامهای که در مفاتیحالجنان برای شب قدر آمده، از اعمال این شب است. کسانی که امکان زیارت حضوری ندارند، میتوانند از راه دور زیارت کنند.
- نماز صد رکعتی: صد رکعت نماز، بهصورت پنجاه نماز دو رکعتی، از اعمال مشترک شبهای قدر است. در هر رکعت پس از سوره حمد، ده بار سوره توحید خوانده میشود؛ سپس نماز مانند نماز دو رکعتی معمول به پایان میرسد.
- قرائت دعای جوشن کبیر: دعای جوشن کبیر از دعاهای شناختهشده شبهای قدر است و در بسیاری از مراسم احیا خوانده میشود.
نماز دو رکعتی و استغفار بعد از آن
در اعمال شب قدر، خواندن دو رکعت نماز نیز آمده است. در هر رکعت پس از سوره حمد، هفت مرتبه سوره توحید خوانده میشود و پس از سلام نماز، هفتاد مرتبه گفته میشود:
أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَ أَتُوبُ إِلَیْهِ
ترجمه این ذکر، «از خداوند آمرزش میخواهم و به سوی او توبه میکنم» است. بهتر است این نماز با آرامش خوانده شود و استغفار فقط به تکرار لفظی محدود نماند؛ توجه به خطاها و تصمیم برای جبران، معنای آن را عمیقتر میکند.
قرآن بر سر در شبهای نوزدهم، بیستویکم و بیستوسوم
یکی از شناختهشدهترین اعمال شبهای قدر، قرار دادن قرآن بر سر و توسل به خداوند به حق قرآن و اهلبیت(ع) است. در روش رایج، قرآن را باز میکنند، بر سر میگذارند و میگویند:
اللَّهُمَّ بِحَقِّ هَذَا الْقُرْآنِ، وَبِحَقِّ مَنْ أَرْسَلْتَهُ بِهِ، وَبِحَقِّ کُلِّ مُؤْمِنٍ مَدَحْتَهُ فِیهِ، وَبِحَقِّکَ عَلَیْهِمْ فَلَا أَحَدَ أَعْرَفُ بِحَقِّکَ مِنْکَ.
سپس نام هر یک از چهارده معصوم(ع) را بهصورت جداگانه یاد میکنند و برای هر نام، خداوند را به آن بزرگوار سوگند میدهند؛ مانند: بِکَ یَا اللَّهُ، بِمُحَمَّدٍ، بِعَلِیٍّ، بِفَاطِمَةَ، بِالْحَسَنِ، بِالْحُسَیْنِ و پس از آن نام امامان(ع) تا حضرت مهدی(عج). در شیوه مشهور، این عبارتها ده مرتبه تکرار میشوند.
پس از آن، این دعا خوانده میشود:
اللَّهُمَّ اجْعَلْنِی مِنْ عُتَقَائِکَ مِنَ النَّارِ، وَاجْعَلْنِی مِنَ الْمَقْبُولِینَ الْفَائِزِینَ بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ.
در برخی نسخههای مفاتیحالجنان، عبارتها و ترتیب نوشتاری این دعا با تفاوتهای جزئی چاپی دیده میشود. اگر خواندن متن عربی برایتان دشوار است، میتوانید ترجمه آن را نیز با توجه بخوانید و از متن معتبر مفاتیح یا نسخهای که در اختیار دارید پیروی کنید.
دعاهای کوتاه و مهم در زمان احیا
پس از نماز و تلاوت قرآن، خواندن دعاهای مخصوص شب قدر و استغفار توصیه شده است. یکی از دعاهای این شب با این عبارت آغاز میشود:
اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِکِتَابِکَ الْمُنْزَلِ، وَمَا فِیهِ، وَفِیهِ اسْمُکَ الْأَکْبَرُ، وَأَسْمَاؤُکَ الْحُسْنَى، وَمَا یُخَافُ وَیُرْجَى، أَنْ تَجْعَلَنِی مِنْ عُتَقَائِکَ مِنَ النَّارِ.
خواندن دعای «یا باطناً فی ظهوره و یا ظاهراً فی بطونه» و دعا برای آمرزش، عافیت، گشایش امور، اصلاح خانواده و عاقبتبهخیری نیز در برنامههای رایج احیا قرار دارد. دعای شخصی به زبان فارسی هم میتواند در کنار دعاهای مأثور خوانده شود؛ بهخصوص زمانی که فرد میخواهد نیازهای واقعی خود و خانوادهاش را با صراحت با خدا در میان بگذارد.
اگر فرصت انجام همه اعمال شب قدر را نداریم
انجام همه اعمال در یک شب برای برخی افراد، بهویژه سالمندان، بیماران، والدینِ کودک خردسال یا کسانی که روزهداری توانشان را کم کرده، دشوار است. در چنین شرایطی میتوان برنامهای کوتاه اما پیوسته تنظیم کرد:
- غسل و خواندن دو رکعت نماز با استغفار؛
- تلاوت چند صفحه قرآن و دعای قرآن بر سر؛
- خواندن بخشی از دعای جوشن کبیر یا دعاهای شب قدر؛
- دعا برای آمرزش، اصلاح رفتار و خیر خانواده؛
- استراحت کوتاه و بازگشت به عبادت پیش از اذان صبح.
تعداد بیشتر اعمال، جای توجه و حضور قلب را نمیگیرد. همچنین در مسائل مربوط به نیت، احکام غسل، نماز و مواردی که میان فتواهای مراجع تفاوت دارد، نظر مرجع تقلید خود را ملاک قرار دهید.
جمعبندی اعمال شبهای قدر
اعمال شبهای قدر در شبهای نوزدهم، بیستویکم و بیستوسوم بر احیا، غسل، نماز صد رکعتی، نماز دو رکعتی همراه با استغفار، زیارت امام حسین(ع)، دعای جوشن کبیر و قرآن بر سر استوار است. میتوانید این اعمال را با توجه به زمان و توان خود مرتب کنید؛ حتی یک برنامه کوتاه اما با حضور قلب، برای بهرهبردن از فرصت شب قدر مناسبتر از انجام شتابزده فهرستی طولانی است.
