دعای ابوحمزه ثمالی از شناختهشدهترین مناجاتهای ماه رمضان است که در سحرهای این ماه خوانده میشود. این دعا با ستایش خداوند آغاز میشود و سپس با اعتراف به کوتاهیهای انسان، امید به رحمت الهی، درخواست اصلاح دل و تقرب به خدا ادامه پیدا میکند.
زمان مشهور خواندن دعای ابوحمزه ثمالی، سحرهای ماه رمضان و پیش از اذان صبح است؛ اما خواندن آن به ساعت خاصی محدود نیست. اگر فرصت کافی ندارید، میتوانید بخشی از دعا را با ترجمه و مکث بر معنا بخوانید.
دعای ابوحمزه ثمالی؛ متن عربی و ترجمه فارسی
بسم الله الرحمن الرحیم
إلهی لا تؤدّبنی بعقوبتک، ولا تمکر بی فی حیلَتک، من أین لی الخیر یا ربّ ولا یوجد إلا من عندک، ومن أین لی النجاة ولا تستطاع إلا بک، لا الذی أحسن استغنى عن عونک ورحمتک، ولا الذی أساء واجترأ علیک ولم یرضک خرج عن قدرتک.
ترجمه: خدایا، مرا با کیفر خود ادب نکن و با تدبیر خویش گرفتارم مساز. پروردگارا، خیر را از کجا به دست آورم، درحالیکه جز نزد تو یافت نمیشود؟ نجات را از کجا بجویم، درحالیکه جز به یاری تو ممکن نیست؟ آنکس که نیکی کرده، از کمک و رحمت تو بینیاز نیست و آنکس که بدی کرده و بر تو گستاخ شده و خشنودی تو را به دست نیاورده، از قلمرو قدرتت بیرون نرفته است.
یا ربّ، یا ربّ، یا ربّ، قوّیت على طاعتک، ولو لا فضلک ما اهتدیت، ولولا سترک ما عصیت، ولولا إحسانک ما أطعت، ولولا منّتک ما عرفتک، ولولا دعوتک ما أتیتک، ولولا رحمتک ما رجوتک.
ترجمه: ای پروردگار من، ای پروردگار من، ای پروردگار من! به نیروی تو توان انجام فرمانبرداری پیدا کردهام. اگر فضل تو نبود، راه را نمییافتم؛ اگر پردهپوشی تو نبود، گناه نمیکردم؛ اگر نیکویی تو نبود، اطاعت نمیکردم؛ اگر بخشش تو نبود، تو را نمیشناختم؛ اگر دعوت تو نبود، به سوی تو نمیآمدم و اگر رحمتت نبود، به تو امید نمیبستم.
الحمد لله الذی أدعوه فیجیبنی، وإن کنت بطیئاً حین یدعونی، والحمد لله الذی أسأله فیعطینی وإن کنت بخیلاً حین یستقرضنی، والحمد لله الذی أنادیه کلما شئت لحاجتی، وأخلو به حیث شئت لسرّی بغیر شفیع فیقضی لی حاجتی.
ترجمه: ستایش خدایی را که او را میخوانم و پاسخ میدهد، هرچند هنگامی که او مرا میخواند، در پاسخدادن کند باشم. ستایش خدایی را که از او درخواست میکنم و به من عطا میکند، هرچند وقتی او از من چیزی میخواهد، بخل میورزم. ستایش خدایی را که هر زمان برای نیازم بخواهم، او را صدا میزنم و هرجا بخواهم برای راز گفتن با او خلوت میکنم؛ بیآنکه واسطهای داشته باشم، نیازم را برآورده میکند.
الحمد لله الذی لا أدعو غیره، ولو دعوت غیره لم یستجب لی دعائی، والحمد لله الذی لا أرجو غیره، ولو رجوت غیره لأخلف رجائی، والحمد لله الذی وکّلنی إلیه فأکرمنی ولم یکلنی إلى الناس فیهینونی.
ترجمه: ستایش خدایی را که جز او را نمیخوانم؛ زیرا اگر دیگری را میخواندم، دعایم را پاسخ نمیداد. ستایش خدایی را که به غیر او امید ندارم؛ زیرا اگر به دیگری امید میبستم، امیدم را ناامید میکرد. ستایش خدایی را که مرا به خود واگذاشت و گرامیام داشت و مرا به مردم نسپرد تا خوارم کنند.
یا من یملک حوائج السائلین، ویعلم ضمیر الصامتین، لکل مسألة منک سمع حاضر وجواب عتید. اللهم ومواعیدی التی وعدتنی بها قد أحلفتنی، وحوائجی التی سألتک إیّاها قد أنجزتها لی، فأسألک أن تصلّی على محمد وآل محمد، وأن تغفر لی ذنوبی، وتستر عیوبی، وتفرّج همومی، وتقضی حوائجی، وتبلغنی آمالی.
ترجمه: ای آنکه مالک نیازهای درخواستکنندگان است و راز درون خاموشان را میداند؛ برای هر درخواست، از سوی تو گوشی شنوا و پاسخی آماده وجود دارد. خدایا، وعدههایی که به من دادهای و مرا به آنها دلگرم کردهای، و نیازهایی را که از تو خواستهام، برآورده کن. از تو میخواهم بر محمد و خاندان محمد درود فرستی، گناهانم را ببخشی، عیبهایم را بپوشانی، اندوههایم را برطرف کنی، نیازهایم را برآوری و مرا به آرزوهای خیرم برسانی.
إلهی إن کان الندم على الذنب قد تاب، فإنی وعزّتک من النادمین، وإن کان الاستغفار من الخطیئة حطّة، فإنی لک من المستغفرین، لک العتبى حتى ترضى. إلهی بعلمک کان منّی ما کان، فاغفر لی، وقدرتک علیّ غلبتنی، فاعف عنی، وإرادتک فیّ نافذة، فاحلمنی، ولا تؤاخذنی بسوء فعلی.
ترجمه: خدایا، اگر پشیمانی از گناه توبه است، به عزتت سوگند که من از پشیمانانم؛ و اگر آمرزشخواهی از خطا باعث پاکشدن آن است، من از آمرزشخواهانم. خدایا، آنقدر به تو گلایه میکنم تا خشنود شوی. آنچه از من سر زده، با علم تو بوده است؛ پس مرا ببخش. قدرت تو بر من چیره است؛ پس از من درگذر. اراده تو درباره من نافذ است؛ پس با من بردبار باش و مرا به سبب کردار بدم مؤاخذه نکن.
یا ربّ، ارحم ضعفی، ورقّة جلدی، ودقّة عظمی. یا من بدأ خلقی وذکری وتربیّتی وبریّ وتغذیتی، هبنی لابتداء کرمک وسالف برّک بی. یا إلهی وسیّدی وربّی، أتراک معذّبی بنارک بعد توحیدک، وبعد ما انطوى علیه قلبی من معرفتک، ولهج به لسانی من ذکرک، واعتقده ضمیری من حبّک، وبعد صدق اعترافی ودعائی خاضعاً لربوبیّتک؟
ترجمه: پروردگارا، بر ناتوانیام، نرمی پوستم و باریکی استخوانم رحم کن. ای خدایی که آفرینش، یاد، پرورش، نیکی و روزیدادنم را آغاز کردی، به آغاز کرم و نیکی دیرینهات نسبت به من ببخشای. ای معبود و سرور و پروردگار من، آیا پس از یکتاشناسیام، و پس از آنهمه شناختی که دلم از تو در خود جای داده و زبانی که به یاد تو گویا شده و دلم که محبتت را باور کرده است، مرا با آتشت عذاب میکنی؟ پس از اعتراف صادقانه و دعای خاضعانهام در برابر پروردگاری تو؟
حاشاک، ما ذلک الظنّ بک، ولا أخبرنا بفضلک عنک. یا کریم، یا ربّ، وأنت تعلم ضعفی عن قلیل من بلاء الدنیا وعقوباتها، وما یجری فیها من المکاره على أهلها، على أن ذلک بلاء ومکروه قصیر مدّته، یسیر بقاؤه، قصیر أجله. فکیف احتمالی لبلاء الآخرة، وجلیل وقوع المکاره فیها، وهو بلاء تطول مدّته، ویدوم مقامه، ولا یخفّف عن أهله لأنّه لا یکون إلا عن غضبک وانتقامک وسخطک، وهذا ما لا تقوم له السماوات والأرض.
ترجمه: هرگز چنین نیست؛ این گمان درباره تو روا نیست و فضل تو نیز چنین خبری به ما نداده است. ای کریم، ای پروردگار من، تو ناتوانی مرا از تحمل اندکی از گرفتاریها و کیفرهای دنیا میدانی؛ گرفتاریهایی که برای اهل دنیا ناخوشایند است، اما مدتشان کوتاه و ماندگاریشان اندک است. پس چگونه بلای آخرت و سختیهای بزرگ آن را تحمل کنم؟ بلایی که طولانی و ماندگار است و از اهلش سبک نمیشود؛ زیرا از خشم، انتقام و ناخشنودی تو سرچشمه میگیرد و چیزی نیست که آسمانها و زمین توان تحمل آن را داشته باشند.
إلهی، فلیتنّی ما استحقّ به منک، ولو لا ما أوجبت على نفسک من رحمتک، وعافیتنی، ولو لا ما سبق من عفوک عنّی، لکان أول ما عصیتک به النار. فأسألک بالاسم الأعظم الذی إذا دعیت به أجبت، وإذا سئلت به أعطیت، وبحق محمد وآل محمد أن ترزقنی رحمتک، وتعفو عنی، وتعتق رقبتی من النار.
ترجمه: خدایا، اگر آنچه را به سبب اعمالم سزاوار آن هستم بر من جاری کنی، نابود میشوم؛ اما اگر رحمت را بر خود واجب نکرده بودی و اگر عفو پیشینت شامل حالم نمیشد، نخستین گناهم مرا به آتش میکشاند. پس تو را به اسم بزرگت، که اگر با آن خوانده شوی پاسخ میدهی و اگر با آن درخواست شود عطا میکنی، و به حق محمد و خاندان محمد سوگند میدهم که رحمتت را روزیام کنی، از من درگذری و گردنم را از آتش آزاد کنی.
یا ربّ، إنّک أقرب من دُعی، وأسرع من أجاب، وأکرم من عُفی، وأوسع من أعطى، وأسمع من سُئل. یا رحیماً فی الدنیا والآخرة، ورحیمهما، صلّ على محمد وآل محمد، واغفر لی ذنوبی، وارحمنی رحمة تغنینی بها عن رحمة من سواک.
ترجمه: پروردگارا، تو نزدیکترین کسی هستی که خوانده میشود، سریعترین پاسخدهنده، کریمترین بخشنده، گستردهترین عطاکننده و شنواترین کسی هستی که از او درخواست میشود. ای مهربان در دنیا و آخرت و رحمتکننده بر هر دو، بر محمد و خاندان محمد درود فرست، گناهانم را بیامرز و چنان رحمتی بر من روا دار که مرا از رحمت هرکس جز تو بینیاز کند.
بهترین زمان خواندن دعای ابوحمزه ثمالی
دعای ابوحمزه ثمالی بهطور سنتی در سحرهای ماه رمضان خوانده میشود. سحر، فرصت مناسبی برای خلوت، دعا و بازنگری در رفتارهای روزانه است؛ به همین دلیل مضمون این مناجات با حالوهوای این زمان تناسب دارد.
- زمان معمول: پس از نماز شب و پیش از اذان صبح.
- در صورت نخواندن نماز شب: میتوان دعا را پیش از سحری یا در فاصله میان سحری و اذان صبح خواند.
- در صورت کمبود وقت: خواندن بخشی از دعا، همراه با فهم ترجمه، امکانپذیر است.
- خارج از ماه رمضان: خواندن دعا در شبها و زمانهای دیگر نیز مانعی ندارد؛ سحر ماه رمضان زمان مشهور آن است، نه تنها زمان مجاز.
مضمون دعای ابوحمزه ثمالی چیست؟
این دعا فقط مجموعهای از درخواستها نیست. متن آن مسیری مشخص دارد: ابتدا خداوند با صفات رحمت، بخشندگی و پاسخگویی ستایش میشود؛ سپس بنده به کوتاهیهای خود اعتراف میکند و در ادامه، از ترس گناه و عذاب به امید رحمت الهی میرسد.
در بخشهای مختلف دعا، چند موضوع پیوسته تکرار میشود:
- اعتراف به ناتوانی انسان و بینیازی خداوند؛
- امید به توبه، پوشیدهماندن عیبها و بخشش گناهان؛
- درخواست اصلاح دل، پاکی نیت و دوری از دلبستگیهای نادرست؛
- پناهبردن از غفلت، قساوت قلب و فاصلهگرفتن از خدا؛
- درخواست رحمت، عافیت و رهایی از آتش دوزخ.
چطور دعای ابوحمزه را با توجه بیشتری بخوانیم؟
متن دعا طولانی است و خواندن سریع آن ممکن است فرصت توجه به معنا را کم کند. بهتر است پیش از شروع، چند دقیقه برای آرامکردن ذهن کنار بگذارید و ترجمه بخشهایی را که میخوانید مرور کنید.
لازم نیست هر شب تمام دعا با یک سرعت خوانده شود. میتوانید آن را به چند بخش تقسیم کنید، کنار جملههایی که بیشتر با وضعیت روحیتان ارتباط دارد مکث کنید و پس از پایان هر بخش، خواسته شخصی خود را با زبان ساده بیان کنید.
خواندن دعا جایگزین مسئولیتهای اخلاقی و عملی نیست؛ مضمون آن زمانی اثر تربیتی بیشتری پیدا میکند که اعتراف به خطا با تصمیمی واقعی برای جبران، اصلاح رفتار و رعایت حق دیگران همراه شود.
جمعبندی
دعای ابوحمزه ثمالی مناجاتی برای سحرهای ماه رمضان است که از اعتراف به ضعف و گناه آغاز میشود و به امید رحمت، بخشش و نزدیکی به خداوند میرسد. زمان اصلی خواندن آن پیش از اذان صبح است، اما برای خواندن دعا محدودیت زمانی قطعی وجود ندارد و میتوان آن را در هر زمان مناسب، حتی بهصورت بخشبخش و همراه با ترجمه، زمزمه کرد.
