شروع به‌موقع توانبخشی، به‌ویژه در نوزادانی که در معرض تأخیر تکاملی هستند، می‌تواند به آنها کمک کند مهارت‌های خود را بهتر و سریع‌تر به دست آورند.
چرا بعضی نوزادان نارس به توانبخشی نیاز دارند؟
مغز نوزاد نارس فرصت کمتری برای رشد کامل در رحم داشته است. به همین دلیل، بعضی از آنها ممکن است بعد از تولد در یادگیری مهارت‌هایی مانند کنترل سر، غلت زدن، نشستن، چهار دست‌وپا رفتن یا راه رفتن، حکات ظریف با دستها و انگشتان(دست ورزی)و حتی از نظر تمرکز ، هوشیاری و رفتاری کمی از همسالان خود عقب‌تر باشند.
البته این اتفاق برای همه نوزادان نارس رخ نمی‌دهد. بسیاری از آنها بدون نیاز به توانبخشی خاص، صرفا با یکسری آموزشهاس ساده و مداخلات آسان توسط وادین که بصورت بازی و ورزش در منزل انجام می شود یک روند طبیعی دارند. شدت این مداخلات و احیانا توانبخشی های تخصصی معمولاً بر اساس سن بارداری هنگام تولد، وزن تولد، وضعیت نوزاد ، بیماری های همراه، میزان آسیب به سلولهای مغزی و روند تکاملی او بستگی دارد.
به همین دلیل، بررسی منظم ،پایش و غربالگری تکامل کودک اهمیت زیادی دارد. اگر پزشک یا متخصص متوجه شود که کودک در یک یا چند زمینه نیاز به کمک دارد، ممکن است او را برای ارزیابی و توانبخشی تخصصی معرفی کند. پیگیری تکامل و ارجاع زودهنگام برای مداخله نیز در توصیه‌های مربوط به مراقبت از نوزادان نارس مورد تأکید قرار گرفته است.
مداخلات ارتقایی نوزاد نارس شامل چه کارهایی است؟
این مداخلات که اغلب بصورت آموزش به والدین انجام می شود،یک برنامه یکسان برای همه کودکان نیست. متخصص و مشاورتکامل ابتدا وضعیت کودک را بررسی و غربال می‌کند و بر اساس نیاز او برنامه‌ای متناسب با سن و شرایطش در نظر می‌گیرد.در طب پیشگیری امروز و در دستورالعملهای مراقبتی نوزادان نارس ،پس از تولد برنامه های پایش و آموزش برای کلیه خانواده ها تعبیه شده است ولی برخی علاوه بر آن بسته به شرایط و روند تکاملی شاید نیاز به خدمات تخصصی توانبخشی هم داشته باشند.
برای مثال، اگر کودک در کنترل حرکات خشن بدن مشکل داشته باشد، ممکن است کاردرمانی حرکتی به او کمک کند. ولی اگر مشکل اصلی در مهارت‌های حرکتی ظریف، بازی کردن یا انجام فعالیت‌های متناسب با سن کاردرمانی ذهنی یا بازی درمانی می‌تواند مفید باشد.
در بعضی کودکان نیز ممکن است به دلیل مشکلات تغذیه، بلع یا گفتار، ارزیابی توسط گفتاردرمانگر لازم باشد.
هدف توانبخشی این نیست که کودک را مجبور کنیم زودتر از زمان طبیعی راه برود یا بنشیند؛ بلکه هدف آن است که به کودک کمک شود توانایی‌های خود را به شکل مناسب و متناسب با شرایط خودش به دست آورد.
مداخلات ارتقایی چیست؟
این مداخلات شامل تمرین‌ها،بازی و ماساژ متناسب با وضعیت کودک طراحی می‌شوند و می‌توانند به بهتر شدن کنترل سر و تنه، حرکت دستها و پاها، حفظ تعادل و مهارت‌های حرکتی کمک کنند.
در مراجعات حتما والدین نیز آموزش ببینند که چگونه هنگام بازی، بغل کردن یا قرار دادن کودک روی زمین، فرصت بیشتری برای حرکت و تمرین طبیعی او ایجاد کنن،او را تمرین و ورزش دهند و....
نکته مهم این است که تمرین‌های نوزاد با تمرین‌های بزرگسالان تفاوت زیادی دارد. بنابراین والدین نباید بدون آموزش متخصص، حرکات یا تمرین‌های مختلف را به صورت خودسرانه روی نوزاد انجام دهند.
کاردرمانی تخصصی چه کمکی می‌کند؟
کاردرمانی می‌تواند برای کودکانی که در بعضی مهارت‌های حرکتی، توجه، بازی یا انجام فعالیت‌های متناسب با سن علاوه بر مداخلات ارتقایی توسط والدین مشکل دارند، مورد استفاده قرار گیرد.
برای مثال، متخصص ممکن است به کودک کمک کند بهتر از دست‌هایش استفاده کند، اسباب‌بازی را بگیرد، به سمت آن دست دراز کند یا مهارت‌های لازم برای بازی و فعالیت‌های روزمره را تقویت کند.
در سنین بالاتر، اگر کودک در مهارت‌هایی مانند لباس پوشیدن، غذا خوردن، استفاده از وسایل یا فعالیت‌های مدرسه مشکل داشته باشد، برنامه توانبخشی می‌تواند بر همان مهارت‌ها تمرکز کند.
آیا مداخلات ارتقایی و توانبخشی باید از دوران نوزادی شروع شود؟
این کودکان از ابتدا به مداخله ملایم والدین بصورت بازی و تمرین در منزل نیاز دارند، شروع زودتر آن می‌تواند اهمیت داشته باشد؛ زیرا سال‌های ابتدایی زندگی دوره مهمی برای رشد مغز و یادگیری مهارت‌های جدید است.
با این حال، «توانبخشی بصورت کاردرمانی تخصصی زودهنگام» به این معنی نیست که همه نوزادان نارس باید از همان روزهای اول تمرین‌های کاردرمانی انجام دهند. برنامه باید بر اساس وضعیت هر کودک تعیین شود.
مطالعات مختلف نشان داده‌اند که مداخلات رشدی زودهنگام می‌توانند در برخی زمینه‌های رشد شناختی و حرکتی مفید باشند، هرچند میزان تأثیر آنها در مطالعات مختلف یکسان نبوده است. انواع مختلف مداخلات زودهنگام می‌توانند اثرات متفاوتی بر رشد شناختی، حرکتی و رشد جسمی نوزادان نارس داشته باشند.
نقش والدین درمداخلات و توانبخشی نوزاد نارس
والدین بخش مهمی از برنامه مداخلات هستند. بسیاری از فعالیت‌هایی که برای رشد کودک مفیدند، در خانه و در قالب بازی و فعالیت‌های روزمره انجام می شوند.
صحبت کردن با نوزاد، برقراری تماس چشمی، بازی متناسب با سن، فراهم کردن فرصت حرکت و دنبال کردن اشیا با چشم، همگی می‌توانند بخشی از محیط مناسب برای رشد کودک باشند.
البته بهتر است والدین برنامه تمرینی مشخصی را از متخصص دریافت کنند و همان برنامه را در خانه ادامه دهند.
شواهد موجود نیز از اهمیت مشارکت والدین در مداخلات زودهنگام حمایت می‌کنند، اگرچه میزان اثر این برنامه‌ها در سنین مختلف متفاوت است.
از کجا بفهمیم نوزاد نارس به توانبخشی تخصصی نیاز دارد؟
یک علامت به تنهایی نمی‌تواند مشخص کند که کودک به توانبخشی نیاز دارد یا نه. چیزی که اهمیت دارد، روند تکامل کودک در طول زمان است.
اگر کودک در مقایسه با محدوده مورد انتظار سن خود علاوه بر مداخلات ارتقایی که از ابتدا توسط والدین شروع شده است، در کنترل سر، نشستن، حرکت کردن، استفاده از دستها، ارتباط یا سایر مهارت‌های رشدی تأخیر قابل‌توجهی داشته باشد، پزشک ممکن است ارزیابی دقیق‌تری را توصیه کند.
در نوزادان بسیار نارس، پیگیری منظم اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا احتمال تأخیر در بعضی زمینه‌های تکامل در این گروه بیشتر است.
آیا توانبخشی به معنی وجود مشکل جدی در کودک است؟
خیر. مراجعه به کاردرمانی لزوماً به معنی وجود یک مشکل جدی یا دائمی نیست.
گاهی کودک فقط به کمک و تمرین بیشتری نیاز دارد تا یک مهارت را بهتر یاد بگیرد. در بعضی موارد نیز توانبخشی برای جلوگیری از شدیدتر شدن یک مشکل یا کمک به استفاده بهتر کودک از توانایی‌های موجود انجام می‌شود.
به همین دلیل، بهتر است توانبخشی را به عنوان بخشی از مراقبت و حمایت از رشد کودک در نظر گرفت، نه نشانه‌ای از اینکه حتماً مشکل جدی وجود دارد.
جمع‌بندی
مداخلات ارتقایی زودهنگام نوزاد نارس زمانی اهمیت پیدا می‌کند که کودک در روند رشد حرکتی، ذهنی، ارتباطی یا مهارت‌های روزمره به حمایت بیشتری نیاز داشته باشد.
کاردرمانی و در صورت نیاز سایر خدمات تخصصی دیگر می‌توانند بخشی از این برنامه باشند.
مهم‌ترین نکته این است که همه نوزادان نارس به توانبخشی نیاز ندارند.ولی مداخلات ارتقایی زودهنگام توسط والدین برای همه باید شروع شود. ارزیابی و پایش منظم تکامل و شروع مداخله دراین کودکان که می‌تواند فرصت مناسبی برای حمایت از تکامل و یادگیری مهارت‌های جدید فراهم کند.
