نوزاد نارس پیش از تکمیل رشد و بلوغ فیزیولوژیک داخل رحمی متولد میشود. بنابراین، بهویژه در نوزادان بسیار نارس، ممکن است هماهنگی مکیدن، بلع و تنفس هنوز به اندازه کافی تکامل نیافته باشد و تغذیه دهانی مستقیم امکانپذیر نباشد.
از سوی دیگر، نوزاد برای رشد مغز، ریهها، عضلات، استخوانها و سایر بافتها به انرژی، پروتئین، اسیدهای چرب ضروری، ویتامینها و مواد معدنی نیاز دارد. بنابراین برنامه تغذیه باید بر اساس سن بارداری، وزن تولد، وضعیت بالینی، میزان تحمل تغذیه و روند رشد هر نوزاد بهصورت فردی تنظیم شود.
در دوران بستری، تحمل تغذیه، دریافت مایعات و مواد مغذی و روند رشد نوزاد بهطور منظم پایش میشود تا در صورت نیاز، حجم یا ترکیب تغذیه اصلاح شود.
بهترین شیر برای نوزاد نارس چیست؟
در بیشتر موارد، شیر مادر انتخاب اول برای تغذیه نوزاد نارس است. شیر مادر علاوه بر تأمین مواد مغذی، حاوی ترکیباتی است که به دفاع بدن نوزاد در برابر عفونت کمک میکنند.
این موضوع برای نوزادان بسیار نارس اهمیت بیشتری دارد. به همین دلیل، اگر نوزاد هنوز توانایی مکیدن مستقیم سینه را نداشته باشد، مادر میتواند شیر خود را بدوشد تا نوزاد با روشی که تیم درمان مناسب میداند آن را دریافت کند.
آغوز، یعنی همان شیر غلیظ و زردرنگ روزهای اول پس از زایمان، نیز ارزش زیادی دارد و حتی مقدار کم آن میتواند برای نوزاد مفید باشد.
اگر نوزاد نتواند از سینه شیر بخورد چه میشود؟
همه نوزادان نارس از بدو تولد توانایی تغذیه مستقیم از سینه را ندارند. در نوزادان کمسنتر یا ناپایدار، ممکن است هماهنگی مکیدن، بلع و تنفس کافی نباشد.
بسته به سن بارداری و وضعیت بالینی، شیر دوشیدهشده ممکن است از طریق لوله تغذیه به معده و در برخی نوزادانِ واجد شرایط از طریق روشهای تغذیه دهانی کمکی، مانند فنجان، داده شود. انتخاب روش باید بر اساس ارزیابی آمادگی تغذیه دهانی و توسط تیم درمان انجام شود.
با بلوغ بیشتر و بهبود هماهنگی مکیدن، بلع و تنفس، معمولاً امکان افزایش تدریجی تغذیه مستقیم از سینه فراهم میشود. بنابراین ناتوانی اولیه در مکیدن مستقیم، بهتنهایی نشانه وجود یک مشکل دائمی نیست.
اگر شیر مادر کافی نباشد چه؟
اگر شیر مادرِ خود مادر به مقدار کافی در دسترس نباشد، شیر اهدایی انسانیِ پاستوریزه، در مراکزی که بانک شیر ایمن و معتبر دارند، میتواند برای نوزادان واجد شرایط مورد استفاده قرار گیرد.
اگر شیر مادر و شیر اهدایی در دسترس نباشد، انتخاب شیر خشک باید بر اساس وضعیت نوزاد انجام شود. در برخی نوزادان بسیار نارس یا دارای وزن تولد بسیار پایین، استفاده از فرآوردههای تغذیهای مخصوص نوزادان نارس یا غنیشده ممکن است در دوره بستری مطرح باشد؛ بااینحال، این تصمیم باید توسط متخصص نوزادان و بر اساس نیازهای تغذیهای و رشد نوزاد گرفته شود.
شیر خشک مخصوص نوزاد نارس نباید بهطور خودسرانه جایگزین شیر مادر یا شیر اهدایی شود. همچنین پس از ترخیص، استفاده روتین از شیر خشک غنیشده برای همه نوزادان نارس توصیه نمیشود و باید بر اساس وضعیت رشد و دستورالعمل مرکز درمانی تصمیمگیری شود.
آیا شیر مادر برای همه نوزادان نارس کافی است؟
لزوماً خیر. اگرچه شیر مادر بهترین منبع تغذیه برای نوزاد نارس است، نیازهای پروتئینی و معدنی برخی نوزادان بسیار نارس یا دارای وزن تولد بسیار پایین ممکن است بیش از مقدار تأمینشده با شیر مادرِ بدون غنیسازی باشد.
در این شرایط، ممکن است از تقویتکننده چندجزئی شیر انسان برای افزایش دریافت پروتئین، انرژی و برخی مواد معدنی استفاده شود. سازمان جهانی بهداشت استفاده روتین از تقویتکننده را برای همه نوزادان نارس یا کموزن توصیه نمیکند، اما امکان استفاده از آن را بهویژه در نوزادان بسیار نارس (سن بارداری کمتر از ۳۲ هفته) یا دارای وزن تولد بسیار پایین، کمتر از ۱۵۰۰ گرم طرح کرده است. لازم به ذکر است تصمیم نهایی باید بر اساس شرایط نوزاد و پروتکل مرکز درمانی، بر عهده پزشک مراقب است.
نوزاد نارس هر چند ساعت باید شیر بخورد؟
برای همه نوزادان نارس نمیتوان یک برنامه ثابت تعیین کرد.
نوزادی که هنوز در بیمارستان بستری است ممکن است طبق برنامه مشخصی شیر دریافت کند، در حالی که با بهتر شدن شرایط، روش تغذیه میتواند تغییر کند. مقدار شیر نیز بر اساس وزن، سن بارداری، وضعیت پزشکی و میزان تحمل تغذیه تعیین میشود.
به همین دلیل، والدین نباید صرفاً بر اساس یک جدول اینترنتی مقدار شیر نوزاد نارس را افزایش یا کاهش دهند. برنامه تغذیه باید توسط پزشک یا تیم درمان مشخص شود.
از کجا بفهمیم نوزاد نارس خوب وزن میگیرد؟
وزنگیری یکی از شاخصهای مهم بررسی تغذیه نوزاد است، اما تنها معیار نیست. پزشک معمولاً وزن، قد و اندازه دور سر را در طول زمان بررسی میکند.
ممکن است نوزاد در یک دوره وزنگیری کمتری داشته باشد و سپس روند رشد او بهتر شود. بنابراین یک عدد بهتنهایی نمیتواند نشان دهد تغذیه نوزاد مناسب است یا خیر؛ چیزی که اهمیت بیشتری دارد، روند رشد در طول زمان است.
اگر وزن نوزاد افزایش مناسبی نداشته باشد، پزشک ممکن است مقدار تغذیه، روش شیر دادن، نوع شیر یا نیاز به تقویتکننده را بررسی کند.
آیا نوزاد نارس بعد از ترخیص هم به تغذیه خاص نیاز دارد؟
این موضوع به میزان نارس بودن و وضعیت رشد نوزاد بستگی دارد.
برخی نوزادان پس از ترخیص میتوانند با شیر مادر به رشد خود ادامه دهند، اما بعضی نوزادان ممکن است همچنان به برنامه غذایی ویژه یا شیر غنیشده نیاز داشته باشند.
به همین دلیل، بعد از ترخیص نیز پیگیری وزن و رشد اهمیت دارد. اگر نوزاد خوب شیر نمیخورد، مرتب شیر را بالا میآورد، هنگام شیر خوردن خسته میشود یا وزنگیری مناسبی ندارد، بهتر است موضوع با پزشک در میان گذاشته شود.
آیا شیر مادر میتواند خطر بعضی عوارض را کاهش دهد؟
بله. یکی از دلایل مهم توصیه به شیر مادر در نوزادان نارس، ارتباط آن با کاهش خطر برخی عوارض جدی، بهویژه انتروکولیت نکروزان (NEC)، است؛ بیماریای که میتواند به روده نوزاد آسیب بزند.
به همین دلیل، راهنماهای معتبر تغذیه نوزادان نارس بر استفاده از شیر مادر تأکید دارند. با این حال، میزان اثر و تصمیم درباره نوع تغذیه باید با توجه به وضعیت هر نوزاد بررسی شود.
آیا نوزاد نارس به آهن و ویتامین نیاز دارد؟
ممکن است بعضی نوزادان نارس به مکملهایی مانند آهن یا برخی ویتامینها و مواد معدنی نیاز داشته باشند. نیاز به مکمل به سن بارداری، وزن تولد، نوع تغذیه و شرایط پزشکی نوزاد بستگی دارد.
برای مثال، راهنمای WHO برای نوزادان نارس یا کموزنی که از شیر مادر تغذیه میشوند و منبع دیگری برای دریافت آهن ندارند، مکمل آهن را توصیه میکند. اما مقدار و زمان مصرف باید توسط پزشک تعیین شود.
بنابراین دادن خودسرانه قطره آهن، مولتیویتامین یا سایر مکملها به نوزاد نارس توصیه نمیشود.
جمعبندی
تغذیه نوزاد نارس باید متناسب با شرایط همان نوزاد تنظیم شود. شیر مادر معمولاً انتخاب اصلی است و اگر نوزاد نتواند مستقیم از سینه شیر بخورد، میتوان شیر دوشیدهشده را با روش مناسب به او داد. در صورت نبود شیر مادر، شیر اهدایی انسانی و در شرایط لازم شیرخشک مخصوص نوزادان نارس میتواند مورد استفاده قرار گیرد.
نکته مهم این است که نوزادان نارس از نظر تغذیه تفاوت زیادی با یکدیگر دارند؛ بنابراین مقدار شیر، زمانبندی تغذیه و نیاز به مکمل نباید بدون بررسی پزشک تعیین شود.