اختلال شخصیت مرزی فقط به زودرنجی یا تغییرات معمول خلق محدود نمیشود. این اختلال میتواند با ترس شدید از ترکشدن، روابط بیثبات، نوسان سریع هیجان، رفتارهای تکانشی و گاهی خودآسیبرسانی همراه باشد. شدت و ترکیب نشانهها در افراد یکسان نیست.
تشخیص از روی یک رفتار، یک آزمون اینترنتی یا نظر اطرافیان انجام نمیشود. روانپزشک یا روانشناس بالینی با بررسی سابقه فرد، الگوی نشانهها، تأثیر آنها بر زندگی و احتمال مشکلات مشابه یا همزمان، به تشخیص میرسد. این مطلب جایگزین ارزیابی تخصصی نیست.
اختلال شخصیت مرزی چه نشانههایی دارد؟
این نشانهها باید بهصورت الگویی تکرارشونده و پایدار دیده شوند؛ وجود یکی دو مورد بهتنهایی به معنای ابتلا نیست. نشانههای مهم عبارتاند از:
- ترس شدید از رهاشدن: فرد ممکن است به جدایی واقعی یا حتی احتمال آن واکنشی شدید نشان دهد و برای جلوگیری از ترکشدن، رفتارهایی شتابزده انجام دهد.
- روابط ناپایدار و شدید: نگاه به دیگران میتواند در مدت کوتاهی از idealization شدید به خشم و بیاعتمادی تغییر کند؛ یعنی یک نفر گاهی کاملاً خوب و بعد کاملاً بد دیده شود.
- تصویر ناپایدار از خود: احساس فرد درباره هویت، ارزشمندی، هدفها یا آیندهاش ممکن است بهسرعت تغییر کند.
- رفتارهای تکانشی و آسیبزا: مانند خرجکردن بیمحابا، رانندگی پرخطر، مصرف مواد، پرخوری یا رفتارهای جنسی پرخطر.
- خودآسیبرسانی یا افکار خودکشی: تهدید، فکر یا اقدام به خودکشی و رفتارهایی مانند بریدن یا سوزاندن بدن ممکن است دیده شود و نیازمند توجه فوری است.
- نوسان شدید خلق: هیجانها ممکن است در چند ساعت تغییر کنند و با حساسیت زیاد به اتفاقهای بینفردی همراه باشند.
- احساس پوچی مزمن، خشم شدید یا دشواری در کنترل خشم و گاهی تجربههای کوتاهمدت بدگمانی یا جداشدگی از خود و محیط، بهویژه هنگام فشار روانی.
این نشانهها میتوانند در زندگی خانوادگی، رابطه عاطفی، تحصیل یا کار اختلال ایجاد کنند. برچسبزدن به فرد یا تعبیر رفتار او بهعنوان «جلب توجه» معمولاً کمکی نمیکند و ممکن است مراجعه برای درمان را دشوارتر کند.
روش تشخیص اختلال شخصیت مرزی چیست؟
تشخیص بر پایه یک گفتوگوی بالینی کامل و بررسی الگوی طولانیمدت رفتار و هیجان انجام میشود. متخصص معمولاً درباره روابط، واکنش به جدایی، تصمیمهای تکانشی، سابقه خودآسیبرسانی، مصرف مواد، وضعیت خلق و تجربههای دوران رشد سؤال میکند.
در چارچوب معیارهای بالینی رایج، وجود دستکم پنج نشانه از یک مجموعه مشخص، همراه با پایداربودن الگو و ایجاد اختلال یا ناراحتی قابلتوجه، میتواند تشخیص را مطرح کند. بااینحال تعداد نشانهها بهتنهایی کافی نیست؛ زمان شروع، زمینه بروز و توضیحهای احتمالی دیگر هم باید بررسی شوند.
آیا آزمایش یا تست آنلاین برای تشخیص وجود دارد؟
آزمایش خون یا تصویربرداریای که بهتنهایی اختلال شخصیت مرزی را تأیید کند وجود ندارد. پرسشنامههای معتبر ممکن است به غربالگری یا شروع گفتوگو کمک کنند، اما نتیجه آنها تشخیص قطعی نیست و تستهای آنلاین نباید جای ارزیابی متخصص را بگیرند.
چه اختلالهایی ممکن است با آن اشتباه شوند؟
برخی نشانهها با اختلال دوقطبی، افسردگی، اختلال اضطراب پس از سانحه، اختلال کمتوجهی ـ بیشفعالی، اختلالهای مرتبط با مصرف مواد یا بعضی مشکلات روانشناختی دیگر همپوشانی دارند. برای نمونه، نوسان خلق در اختلال شخصیت مرزی اغلب سریع و در واکنش به روابط یا احساس طردشدن است، درحالیکه در اختلال دوقطبی دورههای خلقی مشخصتری مطرح است؛ اما این تفاوت همیشه با چند سؤال ساده روشن نمیشود.
همزمانی چند مشکل نیز ممکن است وجود داشته باشد. به همین دلیل، متخصص باید علاوه بر نشانههای شخصیت، خواب، مصرف مواد، سابقه تروما، داروها و بیماریهای جسمی مؤثر بر خلق را هم در نظر بگیرد.
تشخیص در نوجوانی و بزرگسالی چه ملاحظاتی دارد؟
در نوجوانی، تغییرات هویت و هیجان میتواند بخشی از روند رشد باشد و بعضی نشانهها نیز موقتی باشند. اگر رفتارهای خودآسیبرسان، نوسان شدید روابط یا اختلال جدی در عملکرد ادامهدار است، ارزیابی توسط متخصص سلامت روان اهمیت دارد؛ خانواده نباید برای اقدام تا رسیدن به یک برچسب تشخیصی صبر کند.
در بزرگسالی نیز یک بحران عاطفی یا دوره کوتاه فشار روانی بهتنهایی برای تشخیص کافی نیست. متخصص به استمرار الگو در موقعیتها و دورههای مختلف زندگی توجه میکند.
پس از تشخیص چه کمکی مؤثر است؟
رواندرمانی پایه اصلی کمک به افراد مبتلاست. روشهایی مانند درمان دیالکتیکی رفتاری، درمان متمرکز بر طرحواره و برخی رویکردهای ساختاریافته، مهارتهایی برای تنظیم هیجان، تحمل پریشانی، کاهش تکانشگری و بهبود روابط آموزش میدهند.
دارو ممکن است برای نشانههای مشخص یا مشکلات همراه مانند افسردگی و اضطراب استفاده شود، اما معمولاً درمان اصلی اختلال شخصیت مرزی محسوب نمیشود. قطع یا شروع دارو بدون نظر پزشک ایمن نیست. اگر فرد قصد خودکشی دارد، به وسایل آسیبزا دسترسی دارد یا نمیتواند از خود مراقبت کند، موضوع فوریتی است و باید فوراً از اورژانس یا مرکز درمانی کمک گرفت.
جمعبندی: تشخیص اختلال شخصیت مرزی را به متخصص بسپارید
اختلال شخصیت مرزی با یک ویژگی منفرد یا یک تست اینترنتی تشخیص داده نمیشود؛ آنچه اهمیت دارد، الگوی پایدار نشانهها، میزان آسیب به زندگی و علتهای دیگر است. ترس از قضاوت یا انگ اجتماعی نباید مراجعه را عقب بیندازد، زیرا درمان میتواند به تنظیم هیجان، کاهش رفتارهای آسیبزا و پایدارترشدن روابط کمک کند.
