ویتامین B۹ یا فولات برای ساخت و ترمیم DNA، تقسیم سلولی و تولید طبیعی گلبول‌های قرمز لازم است. بدن مقدار زیادی از این ویتامین را ذخیره نمی‌کند؛ بنابراین دریافت منظم آن از غذا اهمیت دارد.

فولات شکل طبیعی ویتامین B۹ در مواد غذایی است و فولیک‌اسید شکل سنتزی آن در مکمل‌ها و بعضی مواد غذایی غنی‌شده محسوب می‌شود. نیاز به این ویتامین در بارداری افزایش پیدا می‌کند، اما مصرف خودسرانه دوزهای بالا برای همه افراد مناسب نیست.

ویتامین B۹ یا فولات چیست و چه کاری انجام می‌دهد؟

فولات در فرایندهای مهمی مانند ساخت ماده ژنتیکی، تقسیم سلول‌ها و تشکیل گلبول‌های قرمز نقش دارد. به همین دلیل، بافت‌هایی که سریع‌تر رشد یا نوسازی می‌شوند، مانند مغز استخوان و بافت‌های در حال رشد جنین، به دریافت کافی آن وابستگی بیشتری دارند.

ویتامین B۹ در کنار ویتامین B۱۲ در خون‌سازی همکاری می‌کند. کمبود هرکدام می‌تواند به نوعی کم‌خونی منجر شود و تشخیص تفاوت آن‌ها فقط بر اساس علائم ظاهری قابل اعتماد نیست.

تفاوت فولات، فولیک‌اسید و ویتامین B۹ چیست؟

فولات نام گروهی از شکل‌های طبیعی ویتامین B۹ در غذاست. فولیک‌اسید شکل پایدارتر و سنتزی این ویتامین است که در بسیاری از مکمل‌ها استفاده می‌شود. بنابراین وقتی روی برچسب مکمل نام فولیک‌اسید را می‌بینید، همچنان با یکی از شکل‌های ویتامین B۹ روبه‌رو هستید.

بدن می‌تواند فولات و فولیک‌اسید را به شکل‌های فعال مورد نیاز خود تبدیل کند، اما جذب و استفاده از آن‌ها دقیقاً یکسان نیست. روی برخی برچسب‌ها مقدار این ویتامین با عنوان «معادل فولات غذایی» یا DFE نوشته می‌شود؛ به همین دلیل مقایسه عددی دو محصول بدون توجه به واحد اندازه‌گیری ممکن است گمراه‌کننده باشد.

منابع غذایی فولات کدام‌اند؟

فولات در غذاهای گیاهی و برخی فرآورده‌های حیوانی یافت می‌شود. برای بیشتر افراد، ترکیبی از حبوبات، سبزیجات و سایر غذاهای متنوع می‌تواند بخش مهمی از نیاز روزانه را تأمین کند.

  • حبوبات مانند عدس، لوبیا و نخود
  • سبزی‌های برگ‌سبز مانند اسفناج، برگ چغندر و کاهو
  • بروکلی، مارچوبه، آووکادو و مرکبات
  • مغزها و دانه‌ها در حد متعادل
  • جگر، که منبع غنی فولات است اما مصرف آن در بارداری باید با نظر پزشک و با توجه به مقدار ویتامین A آن انجام شود
  • غلات و محصولات غنی‌شده، در صورت وجود غنی‌سازی روی برچسب محصول

فولات محلول در آب است و بخشی از آن می‌تواند در اثر شست‌وشوی طولانی یا پخت زیاد از بین برود. شستن سریع، خرد نکردن سبزیجات پیش از شست‌وشو و پختن آن‌ها با آب کم و زمان کوتاه، به حفظ مقدار بیشتری از این ویتامین کمک می‌کند.

نیاز روزانه بدن به ویتامین B۹ چقدر است؟

مقدار مورد نیاز به سن و وضعیت بدن بستگی دارد. مقادیر مرجع رایج برای دریافت روزانه فولات، بر اساس معادل فولات غذایی، به شکل زیر است:

  • بزرگسالان: ۴۰۰ میکروگرم
  • زنان باردار: ۶۰۰ میکروگرم
  • زنان شیرده: ۵۰۰ میکروگرم
  • کودکان و نوجوانان: حدود ۱۵۰ تا ۴۰۰ میکروگرم، بسته به سن

این اعداد مجموع فولات دریافتی از غذا و فولیک‌اسید مکمل یا غذاهای غنی‌شده را در بر می‌گیرند. در بارداری، نیاز بیشتر است؛ اما مقدار مکمل برای همه زنان یکسان نیست و سابقه بارداری، برخی بیماری‌ها، داروها و شرایط جذب می‌توانند تصمیم‌گیری را تغییر دهند.

چرا فولات در بارداری اهمیت ویژه‌ای دارد؟

در هفته‌های ابتدایی بارداری، لوله عصبی جنین شکل می‌گیرد و بسته می‌شود. دریافت کافی فولیک‌اسید پیش از بارداری و در آغاز آن، خطر برخی نقص‌های جدی لوله عصبی را کاهش می‌دهد؛ به همین دلیل توصیه‌های مربوط به این مکمل معمولاً از پیش از بارداری شروع می‌شوند.

این موضوع به معنی مصرف خودسرانه دوزهای بالا نیست. زنانی که احتمال بارداری دارند، بهتر است درباره زمان شروع و مقدار مناسب فولیک‌اسید با پزشک یا ماما مشورت کنند؛ به‌ویژه اگر سابقه بارداری پرخطر، بیماری زمینه‌ای یا مصرف داروی خاص دارند.

کمبود فولات چه نشانه‌هایی دارد و چه کسانی بیشتر در معرض آن هستند؟

کمبود فولات ممکن است به تولید گلبول‌های قرمز بزرگ و نابالغ، یعنی کم‌خونی مگالوبلاستیک، منجر شود. خستگی، ضعف، رنگ‌پریدگی، تنگی نفس هنگام فعالیت، التهاب زبان و زخم‌های دهانی از نشانه‌های احتمالی هستند، اما این علائم علت‌های مختلفی دارند و به‌تنهایی کمبود فولات را ثابت نمی‌کنند.

افراد مبتلا به سوءجذب، بیماری‌های گوارشی، مصرف‌کنندگان بعضی داروها و کسانی که رژیم غذایی بسیار محدود دارند، ممکن است بیشتر در معرض کمبود باشند. در صورت وجود علائم پایدار، بررسی پزشکی اهمیت دارد؛ زیرا کمبود ویتامین B۱۲ نیز می‌تواند علائم مشابه ایجاد کند.

آیا مصرف بیش از حد فولیک‌اسید مشکل‌ساز است؟

فولیک‌اسید مورد نیاز بدن است، اما مصرف طولانی‌مدت و خودسرانه دوزهای بالا توصیه نمی‌شود. مقدار زیاد آن ممکن است تشخیص کمبود ویتامین B۱۲ را به تأخیر بیندازد و در برخی افراد با وضعیت پزشکی یا دارویی خاص، نیاز به احتیاط بیشتری دارد.

جمع‌بندی: ویتامین B۹ یا فولات برای خون‌سازی، تقسیم سلولی و رشد جنین ضروری است. حبوبات، سبزی‌های برگ‌سبز و برخی میوه‌ها منابع غذایی مهم آن هستند؛ مکمل فولیک‌اسید نیز به‌خصوص پیش از بارداری و در آغاز آن اهمیت دارد، اما انتخاب دوز مناسب باید با نظر متخصص انجام شود.