ویتامین B۵ یا پانتوتنیک اسید یکی از ویتامین‌های محلول در آب و ماده‌ای ضروری برای سوخت‌وساز بدن است. این ویتامین به بدن کمک می‌کند از کربوهیدرات‌ها، چربی‌ها و پروتئین‌ها انرژی بسازد و ترکیباتی را تولید کند که در عملکرد سلول‌ها نقش دارند.

پانتوتنیک اسید در غذاهای مختلفی وجود دارد و کمبود آن در افراد سالم نادر است. با این حال، شناخت منابع غذایی، مقدار نیاز روزانه و محدودیت‌های مکمل‌های B۵ مهم است؛ چون «ضروری بودن» یک ویتامین به معنی مفید بودن مصرف دوزهای بالای آن برای همه نیست.

ویتامین B۵ یا پانتوتنیک اسید در بدن چه کاری انجام می‌دهد؟

بخش مهمی از عملکرد ویتامین B۵ به ساخت کوآنزیم A مربوط است. کوآنزیم A در واکنش‌های متعددی نقش دارد؛ از جمله تبدیل مواد غذایی به انرژی و ساخت‌وساز اسیدهای چرب.

بدن همچنین از مسیرهای وابسته به این ویتامین برای تولید برخی ترکیبات سلولی، از جمله کلسترول، هورمون‌های استروئیدی و بعضی پیام‌رسان‌های عصبی استفاده می‌کند. این توضیح به معنای آن نیست که مصرف بیشتر B۵ انرژی یا هورمون‌ها را به شکل محسوس افزایش می‌دهد؛ نقش اصلی آن، فراهم کردن مقدار لازم برای عملکرد طبیعی سلول‌هاست.

فواید احتمالی ویتامین B۵ برای سلامت

  • کمک به سوخت‌وساز انرژی: پانتوتنیک اسید در مسیرهایی حضور دارد که بدن برای استفاده از چربی، پروتئین و کربوهیدرات به آن‌ها نیاز دارد.
  • پشتیبانی از ساخت چربی‌های ضروری سلول: تولید برخی اسیدهای چرب و ترکیبات چربی‌مانند به واکنش‌های وابسته به کوآنزیم A مربوط است.
  • نقش در ساخت ترکیبات بدن: این ویتامین در تولید برخی هورمون‌ها و پیام‌رسان‌های عصبی نقش غیرمستقیم دارد.
  • پشتیبانی از عملکرد طبیعی سلول‌ها: چون کوآنزیم A در فرایندهای گوناگون سلولی استفاده می‌شود، دریافت کافی B۵ برای ادامه این واکنش‌ها ضروری است.

شواهد کافی وجود ندارد که مکمل ویتامین B۵ بتواند به‌طور قطعی آکنه، ریزش مو، خستگی یا بیماری خاصی را درمان کند. اگر چنین علائمی وجود دارد، بهتر است علت آن با ارزیابی پزشک بررسی شود، نه اینکه تنها به مصرف یک مکمل نسبت داده شود.

منابع غذایی ویتامین B۵ کدام‌اند؟

نام پانتوتنیک اسید از واژه‌ای به معنای «همه‌جا» گرفته شده است؛ چون این ویتامین در بسیاری از مواد غذایی یافت می‌شود. منابع حیوانی و گیاهی هر دو می‌توانند به تأمین آن کمک کنند.

  • جگر و سایر احشای خوراکی
  • قارچ، به‌ویژه قارچ‌های خوراکی
  • تخمه آفتابگردان و مغزها
  • گوشت مرغ و برخی گوشت‌ها
  • ماهی، از جمله ماهی تن
  • تخم‌مرغ و لبنیات
  • آووکادو و سیب‌زمینی
  • حبوبات و غلات کامل

مقدار ویتامین B۵ در غذا به نوع ماده غذایی، اندازه سهم و روش آماده‌سازی بستگی دارد. قرار دادن چند گروه غذایی مختلف در برنامه روزانه معمولاً از تمرکز روی یک ماده غذایی یا یک مکمل نتیجه بهتری دارد.

نیاز روزانه به پانتوتنیک اسید چقدر است؟

برای ویتامین B۵، به‌جای «مقدار توصیه‌شده روزانه» معمولاً از اصطلاح مقدار کافی یا AI استفاده می‌شود؛ زیرا داده‌های موجود برای تعیین نیاز دقیق همه گروه‌ها محدود است.

  • بزرگسالان: حدود ۵ میلی‌گرم در روز
  • بارداری: حدود ۶ میلی‌گرم در روز
  • دوران شیردهی: حدود ۷ میلی‌گرم در روز

این اعداد نیاز عمومی را نشان می‌دهند، نه مقدار تجویزی برای درمان. کودکان و نوجوانان بر اساس سن به مقادیر متفاوتی نیاز دارند و نیاز افراد مبتلا به اختلال جذب یا بیماری‌های خاص باید جداگانه بررسی شود.

کمبود ویتامین B۵ چه نشانه‌هایی دارد؟

کمبود پانتوتنیک اسید در افراد سالم بسیار نادر است، زیرا این ویتامین در غذاهای زیادی وجود دارد. نشانه‌هایی که در کمبود شدید گزارش شده‌اند شامل خستگی، تحریک‌پذیری، اختلال خواب، سردرد، بی‌حسی یا احساس سوزش در دست‌وپا و ناراحتی‌های گوارشی است.

این علائم اختصاصی نیستند و می‌توانند علت‌های بسیار دیگری داشته باشند. بنابراین تشخیص کمبود فقط بر اساس نشانه‌ها یا نتیجه جست‌وجوی اینترنتی قابل اعتماد نیست و در صورت تداوم علائم باید با پزشک مشورت شود.

آیا مکمل ویتامین B۵ عارضه دارد؟

بیشتر افراد می‌توانند نیاز خود را از غذا دریافت کنند. مصرف دوزهای بالای مکمل ممکن است باعث ناراحتی گوارشی یا اسهال شود؛ بنابراین افزایش خودسرانه مقدار مصرف، حتی برای ویتامینی که محلول در آب است، تصمیم بی‌خطری محسوب نمی‌شود.

بدن بخشی از ویتامین‌های محلول در آب را دفع می‌کند، اما این موضوع مجوز مصرف نامحدود مکمل نیست. افراد باردار، شیرده، مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای یا کسانی که دارو مصرف می‌کنند، بهتر است پیش از مصرف مکمل با پزشک یا داروساز مشورت کنند.

برای دریافت ویتامین B۵ چه نتیجه‌ای بگیریم؟

ویتامین B۵ یا پانتوتنیک اسید برای سوخت‌وساز انرژی و ساخت ترکیبات مهم سلولی ضروری است و در غذاهای متنوعی مانند جگر، قارچ، تخمه آفتابگردان، مرغ، ماهی، تخم‌مرغ، لبنیات و حبوبات یافت می‌شود. برای بیشتر افراد، یک الگوی غذایی متنوع نیاز روزانه را تأمین می‌کند و مصرف دوزهای بالای مکمل برای درمان مشکلاتی مانند جوش یا ریزش مو پشتوانه کافی ندارد.