مرگ یکی از اعضای خانواده فقط یک اتفاق تلخ نیست؛ ممکن است برنامه روزانه، نقشهای خانوادگی، احساس امنیت و حتی رابطه میان بازماندگان را تغییر دهد. مشاوره سوگ و مرگ یکی از اعضای خانواده کمک میکند فرد یا خانواده با این تغییرها روبهرو شوند، احساسات خود را بشناسند و بدون عجله برای بازگشت به حالت قبل، مسیر سازگاری را طی کنند.
سوگ برای همه یک شکل و یک زمان مشخص ندارد. گریه، خشم، بیحسی، احساس گناه، دلتنگی، بیخوابی یا حتی آرامش موقت میتواند بخشی از واکنش طبیعی به فقدان باشد؛ اما وقتی این وضعیت زندگی فرد را مختل میکند یا با ناامیدی شدید و افکار آسیبزدن به خود همراه میشود، کمک تخصصی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
مشاوره سوگ و مرگ یکی از اعضای خانواده چگونه کمک میکند؟
مشاور سوگ قرار نیست غم را از بین ببرد یا فرد را وادار کند زودتر به زندگی عادی برگردد. نقش اصلی او فراهمکردن فضایی امن برای بیان احساساتی است که شاید در جمع خانواده، بهدلیل نگرانی از قضاوت یا ناراحتکردن دیگران، پنهان میمانند.
در جلسات مشاوره ممکن است درباره رابطه فرد با متوفی، چگونگی مرگ، تغییر مسئولیتها، تعارضهای حلنشده و معنایی که فرد برای این فقدان پیدا میکند صحبت شود. مشاور همچنین به بازمانده کمک میکند تفاوت میان پذیرش مرگ و فراموشکردن عزیزش را بفهمد؛ پذیرش به معنای بیاهمیتشدن رابطه نیست.
واکنشهای رایج پس از مرگ در خانواده
سوگ میتواند همزمان بر جسم، فکر، احساس و رفتار اثر بگذارد. بعضی واکنشها در هفتهها و ماههای نخست دیده میشوند و شدت آنها ممکن است در روزهای مختلف تغییر کند:
- احساس دلتنگی، خشم، غم، ترس، گناه یا بیحسی عاطفی
- اختلال در خواب، اشتها، تمرکز و انرژی
- مرور مداوم صحنههای بیماری، حادثه یا روزهای آخر زندگی
- تمایل به تنهایی یا برعکس، نیاز شدید به حضور دیگران
- نگرانی درباره آینده مالی، تربیت فرزندان یا حفظ انسجام خانواده
- احساس آرامش یا حتی آسودگی پس از یک دوره بیماری طولانی؛ احساسی که ممکن است فرد بابت آن خود را سرزنش کند
هیچکدام از این واکنشها بهتنهایی نشان نمیدهد که فرد به اختلال روانی مبتلا شده است. ارزیابی شدت، تداوم و تأثیر علائم بر زندگی باید توسط متخصص انجام شود.
چه زمانی سوگ به کمک حرفهای نیاز دارد؟
ممکن است خانواده در روزهای اول بهدلیل مراسم، تماسهای فامیلی و انجام کارهای اداری فرصت کمی برای احساسکردن فقدان داشته باشد. دشواری اصلی گاهی بعدتر آشکار میشود؛ زمانی که رفتوآمدها کمتر شده و جای خالی فرد در کارهای روزمره بیشتر به چشم میآید.
مراجعه به روانشناس یا مشاور سوگ بهویژه در شرایط زیر میتواند مفید باشد:
- فرد برای مدت قابلتوجهی نمیتواند کارهای پایه مانند غذا خوردن، خوابیدن، مراقبت از خود یا رفتن به محل کار را انجام دهد.
- احساس گناه شدید، ناامیدی، اضطراب یا خشم کنترل زندگی را در دست گرفته است.
- مرگ ناگهانی، خشونتآمیز یا بسیار traumایتی بوده یا فرد شاهد لحظه مرگ بوده است.
- در خانواده بر سر تقسیم مسئولیتها، مسائل مالی، مراسم یا شیوه سوگواری درگیری جدی شکل گرفته است.
- فرد به مصرف الکل، دارو یا مواد برای تحمل غم پناه میبرد.
- افکار مرگ، خودکشی یا آسیبزدن به خود و دیگران وجود دارد.
در صورت وجود خطر فوری، فرد نباید تنها بماند و باید از خدمات اورژانسی یا مراکز تخصصی محل زندگی کمک گرفت. مشاوره آنلاین نیز ممکن است برای برخی افراد مناسب باشد، اما در وضعیت بحرانی جایگزین کمک فوری حضوری نیست.
مشاور در جلسات سوگ روی چه موضوعاتی کار میکند؟
شناخت و تنظیم احساسات
فرد یاد میگیرد احساساتی مانند خشم، گناه یا ترس را سرکوب نکند و در عین حال اجازه ندهد این احساسات تمام تصمیمهایش را تعیین کنند. تنظیم خواب، تغذیه، تنفس و برنامه روزانه نیز میتواند بخشی از حمایت اولیه باشد.
کنار آمدن با خاطرات و پرسشهای بیپاسخ
پس از مرگ، ذهن ممکن است بارها به اتفاقات گذشته برگردد و بپرسد اگر فلان کار را انجام میدادم چه میشد. مشاوره کمک میکند فرد میان مسئولیت واقعی و احساس گناهی که از درماندگی یا دلتنگی ناشی میشود تفاوت بگذارد.
سازگار شدن با نقشهای جدید
وقتی یکی از والدین، همسر یا فرزندان فوت میکند، وظایف خانه و تصمیمگیریها ممکن است به شکل ناگهانی تغییر کند. خانواده میتواند با کمک مشاور مسئولیتها را دوباره تقسیم کند، درباره نیازهای مالی و عاطفی گفتوگو کند و از تحمیل نقش بزرگسال به کودک یا نوجوان جلوگیری کند.
چطور با کودک یا نوجوان سوگوار رفتار کنیم؟
کودکان ممکن است مرگ را بهصورت کامل درک نکنند و احساساتشان را با بازی، پرخاشگری، افت تحصیلی، چسبیدن به والد یا پرسشهای تکراری نشان دهند. بهتر است خبر مرگ را با زبان ساده و مستقیم توضیح دهید و از جملههایی مانند فرد به سفر رفته یا خوابیده است استفاده نکنید؛ این عبارتها میتوانند ترس از خواب یا انتظار بازگشت را ایجاد کنند.
کودک را مجبور به گریه، شرکت در مراسم یا صحبتکردن نکنید، اما امکان خداحافظی و پرسیدن سؤال را برایش فراهم کنید. حفظ بخشی از برنامه معمول، اطلاعدادن درباره تغییرهای خانه و اطمیناندادن درباره مراقبت از او، احساس امنیت بیشتری ایجاد میکند. اگر واکنش کودک شدید یا طولانی شد، مراجعه به روانشناس کودک و نوجوان مناسب است.
خانواده چگونه از فرد سوگوار حمایت کند؟
حمایت مؤثر معمولاً از حضور ساده و قابل پیشبینی شروع میشود، نه از پیدا کردن جملهای که غم را تمام کند. بهجای گفتن جملاتی مانند قوی باش یا باید فراموشش کنی، میتوانید بگویید میدانم شرایط سختی است و من برای کارهای مشخص کنار تو هستم.
- به جای پیشنهادهای کلی، برای خرید، غذا، مراقبت از کودک یا کارهای اداری کمک مشخص پیشنهاد دهید.
- اجازه دهید فرد درباره متوفی صحبت کند و اگر تمایل داشت خاطرات یا عکسها را مرور کند.
- از مقایسه سوگ او با تجربه دیگران و تعیین ضربالاجل برای خوبشدن پرهیز کنید.
- در مناسبتهایی مانند سالگرد، تولد یا اعیاد، احتمال شدت گرفتن دلتنگی را در نظر بگیرید.
- اگر خودتان هم سوگوار هستید، حمایت حرفهای را فقط برای دیگران ندانید و به نیازهای خودتان نیز توجه کنید.
جمعبندی
مشاوره سوگ و مرگ یکی از اعضای خانواده راهی برای حذف غم یا فراموشکردن عزیز از دسترفته نیست؛ این فرایند به بازماندگان کمک میکند فقدان را بفهمند، با تغییرهای خانوادگی کنار بیایند و بهتدریج زندگی را در شرایط تازه سامان دهند. اگر سوگ با اختلال شدید در عملکرد، ناامیدی عمیق یا افکار آسیبزدن به خود همراه شده است، مراجعه به متخصص سلامت روان را به تعویق نیندازید.
