مشاوره ترس و اضطراب کودکان زمانی اهمیت پیدا میکند که نگرانی کودک فقط یک ترس گذرا نباشد و خواب، مدرسه، بازی، رفتوآمد یا رابطه او با اعضای خانواده را مختل کند. ترس از تاریکی، جدایی از والدین، دکتر، حیوانات یا شروع مدرسه در بسیاری از سنین دیده میشود؛ اما شدت، ماندگاری و واکنش کودک تعیین میکند که موضوع به حمایت تخصصی نیاز دارد یا نه.
هدف مشاوره این نیست که کودک را مجبور کنیم «نترسد». کودک باید یاد بگیرد احساسش را بشناسد، درباره آن حرف بزند و قدمبهقدم راههای امنتری برای کنار آمدن با موقعیتهای نگرانکننده پیدا کند. نقش والدین نیز در این مسیر مهم است: نه ترس کودک را مسخره کنند و نه با اطمیناندادن افراطی، هر بار از روبهرو شدن او با موقعیت فرار کنند.
مشاوره ترس و اضطراب کودکان دقیقاً چه کمکی میکند؟
مشاور ابتدا بررسی میکند ترس از چه زمانی شروع شده، در چه موقعیتهایی بیشتر میشود و کودک برای آرام شدن چه رفتاری نشان میدهد. تغییر مهمی مانند جدایی والدین، جابهجایی خانه، تولد فرزند جدید، تجربه بیماری، درگیری خانوادگی، زورگویی در مدرسه یا دیدن محتوای ترسناک میتواند در شکلگیری یا تشدید اضطراب نقش داشته باشد؛ بااینحال هر اضطرابی علت واحدی ندارد.
در جلسات، کودک متناسب با سن خود مهارتهایی مانند نامگذاری احساس، آرامسازی بدن، گفتوگوی واقعبینانه با افکار ترسناک و مواجهه تدریجی با موقعیت را تمرین میکند. گاهی بخش اصلی کار با والدین انجام میشود، چون اصلاح شیوه پاسخدادن خانواده میتواند از ادامه چرخه اضطراب جلوگیری کند.
چه نشانههایی میگویند ترس کودک از حالت معمول خارج شده است؟
یک ترس بهتنهایی به معنای اختلال یا نیاز فوری به درمان نیست. بهتر است سه عامل را کنار هم ببینید: مدتزمان، شدت و میزان اختلال در زندگی روزمره. اضطراب وقتی جدیتر میشود که کودک برای مدت قابل توجهی نتواند به فعالیتهایی برگردد که پیشتر انجام میداده است.
- امتناع مداوم از رفتن به مدرسه، خوابیدن در اتاق خود یا جدا شدن کوتاه از والدین
- کابوسهای تکراری، سخت خوابیدن یا بیدار شدنهای مکرر
- دلدرد، تهوع، سردرد، تپش قلب یا لرزش در موقعیتهای نگرانکننده، بدون علت جسمی روشن
- گریه، خشم، چسبیدن شدید به والد یا پرسشهای مکرر برای اطمینان گرفتن
- کاهش بازی، ارتباط با دوستان، تمرکز یا عملکرد تحصیلی
- افزایش رفتارهای اجتنابی؛ یعنی کودک برای نترسیدن، موقعیتهای بیشتری را کنار میگذارد
اگر نشانههای جسمی تازه، شدید یا مداوم هستند، ابتدا ارزیابی پزشک نیز لازم است؛ همه علائم جسمی ناشی از اضطراب نیستند. اطلاعات این مطلب جایگزین ارزیابی روانشناس کودک یا پزشک نیست.
والدین هنگام ترس کودک چه واکنشی داشته باشند؟
اول احساس کودک را تأیید کنید، نه اینکه خطر را تأیید کنید. جملهای مانند «میبینم خیلی نگران شدهای؛ من کنارت هستم و با هم بررسی میکنیم چه چیزی کمکت میکند» از «چیزی نیست، نترس» مفیدتر است، چون کودک احساس نمیکند نگرانیاش نادیده گرفته شده است.
بعد از آرامتر شدن کودک، سؤالهای کوتاه و مشخص بپرسید: «بیشتر از کدام قسمت میترسی؟»، «بدنت وقتی میترسد چه حسی دارد؟» یا «از صفر تا ده، ترست چقدر است؟» این گفتوگو به والد کمک میکند محرک واقعی را از حدس و برداشت شخصی جدا کند.
چند رفتار ساده نیز معمولاً کمککنندهاند:
- برنامه خواب، غذا و رفتوآمد را تا حد امکان قابل پیشبینی نگه دارید.
- پیش از موقعیتهای دشوار، مراحل اتفاق را با زبان ساده برای کودک توضیح دهید.
- تنفس آرام، شمردن، کشش بدن یا تمرکز بر چند چیز قابل دیدن و شنیدن را در زمان آرامش تمرین کنید، نه فقط هنگام اوج ترس.
- تلاش کودک برای نزدیک شدن به موقعیت را تشویق کنید، نه فقط نتیجه کامل را.
- محدودیت روشن برای محتوای خشونتآمیز، ترسناک و اخبار نامتناسب با سن تعیین کنید.
چه واکنشهایی اضطراب را ناخواسته بیشتر میکنند؟
تمسخر، تهدید، مقایسه با خواهر و برادر یا گفتن جملههایی مانند «بچه که از این چیزها نمیترسد» معمولاً شجاعت ایجاد نمیکند؛ بلکه کودک را به پنهان کردن ترس وادار میکند. از طرف دیگر، اگر خانواده همیشه تکالیف مدرسه، مهمانی، خواب یا هر موقعیت نگرانکننده را بهجای کودک حذف کند، او فرصت تجربه موفقیت و یادگیری مهارت مقابله را از دست میدهد.
اطمیناندادن مکرر نیز میتواند به چرخهای تبدیل شود که کودک هر بار برای آرام شدن، همان سؤال را تکرار کند. پاسخ کوتاه و ثابت بدهید و سپس او را به مهارتی که تمرین کرده یا گام کوچک بعدی برگردانید.
روند مشاوره کودک چگونه پیش میرود؟
در نخستین جلسه، مشاور معمولاً درباره زمان شروع اضطراب، موقعیتهای محرک، واکنشهای بدنی، خواب، مدرسه و شرایط خانواده سؤال میکند. ممکن است گفتوگو با والدین جدا از کودک انجام شود تا کودک بدون نگرانی از قضاوت، تجربه خود را بیان کند.
برنامه درمان به سن، توانایی گفتوگو، نوع ترس و شدت مشکل بستگی دارد. در بسیاری از موارد، کار شامل آموزش به والدین، تمرین مهارتهای آرامسازی و مواجهه تدریجی است؛ اما نمیتوان برای همه کودکان تعداد جلسات یا نتیجه یکسانی تعیین کرد.
اگر کودک از آسیبزدن به خود یا دیگری حرف میزند، حملههای شدید و تکرارشونده دارد یا اضطراب ناگهان با افت جدی عملکرد همراه شده است، مراجعه را به تأخیر نیندازید و برای ارزیابی فوری از متخصص سلامت روان یا خدمات پزشکی کمک بگیرید.
جمعبندی: چه زمانی برای مشاوره ترس و اضطراب کودکان اقدام کنیم؟
مشاوره ترس و اضطراب کودکان زمانی ارزشمند است که ترس ماندگار، شدید یا محدودکننده شده باشد، یا تلاشهای معمول خانواده نتیجه ندهد. همدلی، برنامه روزانه منظم و مواجهه تدریجی میتواند نقطه شروع خوبی باشد؛ اما اگر زندگی کودک تحت تأثیر قرار گرفته، ارزیابی روانشناس کودک به جای سرزنش یا اجبار، مسیر مناسبتری برای کمک است.
