در مشاوره خانواده در برابر خشونت خانگی، اولین هدف حفظ رابطه نیست؛ حفظ امنیت فرد آسیبدیده و کودکان است. خشونت فقط کتکزدن نیست و تهدید، تحقیر، کنترل رفتوآمد، محرومکردن از پول، اجبار جنسی و ترساندن اعضای خانواده را هم دربرمیگیرد.
اگر خطر فوری وجود دارد، مراجعه به مشاور نباید جای اقدام اضطراری را بگیرد. فرد میتواند به مکان امن برود و در ایران برای کمک فوری با پلیس ۱۱۰ یا اورژانس اجتماعی ۱۲۳ تماس بگیرد. اطلاعات این مطلب جای ارزیابی حضوری متخصص و خدمات حمایتی را نمیگیرد.
نقش مشاوره خانواده در برابر خشونت خانگی چیست؟
مشاور متخصص ابتدا میسنجد خشونت چه نوعی دارد، چند وقت یکبار رخ میدهد، آیا شدت آن بیشتر شده و فرد خشونتگر به سلاح، تهدید یا امکان محدودکردن قربانی دسترسی دارد یا نه. این ارزیابی کمک میکند بهجای توصیههای کلی مانند «بیشتر گفتوگو کنید»، تصمیمی متناسب با میزان خطر گرفته شود.
مشاوره میتواند به فرد آسیبدیده کمک کند تجربهاش را بدون سرزنش بررسی کند، نشانههای کنترل و سوءاستفاده را بشناسد، حمایت اطرافیان را فعال کند و درباره گزینههای پیش رو تصمیم بگیرد. مشاور نباید مسئولیت خشونت را میان دو طرف تقسیم کند؛ اختلاف زناشویی با خشونت رابطهای یکسان نیست.
چرا جلسه مشترک همیشه انتخاب امنی نیست؟
زوجدرمانی یا جلسه خانوادگی زمانی میتواند آسیبزا باشد که یکی از طرفین از ترس، واقعیت را بیان نکند یا اطلاعات مطرحشده در جلسه بعداً برای تهدید و تنبیه او استفاده شود. در چنین شرایطی، فرد خشونتگر ممکن است رفتار خود را انکار کند، قربانی را مقصر نشان دهد یا در حضور مشاور موقتاً آرام به نظر برسد.
جلسههای جداگانه، ارزیابی خطر و ارتباط محرمانه معمولاً نقطه شروع مناسبتری هستند. تصمیم درباره جلسه مشترک باید به متخصصی سپرده شود که تجربه کار با خشونت خانگی دارد، نه صرفاً مشاوری که در اختلافهای معمول زوجین فعالیت میکند.
یک برنامه ایمنی چه چیزهایی را دربرمیگیرد؟
برنامه ایمنی باید عملی و متناسب با شرایط خانه باشد. جزئیات آن بهتر است با مشاور یا فرد حمایتی قابل اعتماد تنظیم شود، بهخصوص اگر فرد خشونتگر تلفن، حساب بانکی یا رفتوآمد قربانی را کنترل میکند.
- مشخصکردن اتاق یا مکانی که راه خروج داشته باشد و دور از وسایل خطرناک باشد.
- انتخاب یک رمز یا جمله کوتاه برای درخواست کمک از فرد قابل اعتماد.
- آمادهکردن مدارک ضروری، داروها، کلید، مقداری پول و شمارههای لازم در محل امن.
- تعیین مقصدی امن برای خود و کودکان، بدون اعلام برنامه خروج به فرد خشونتگر در زمان خطر.
- ثبت تهدیدها یا آسیبها فقط در صورتی که نگهداری این اطلاعات امنیت فرد را بیشتر کند.
اگر تلفن یا حسابهای آنلاین کنترل میشود، جستوجوی کمک از دستگاه یا حسابی انجام شود که فرد خشونتگر به آن دسترسی ندارد. حذف سابقه جستوجو نیز همیشه کافی نیست و بهتر است درباره امنیت دیجیتال از متخصص یا مرکز حمایتی راهنمایی گرفته شود.
مشاور چگونه با فرد خشونتگر کار میکند؟
تغییر رفتار با عذرخواهی، قولدادن یا چند هفته آرامش ثابت نمیشود. فرد خشونتگر باید مسئولیت رفتار خود را بپذیرد، تقصیر را به همسر یا شرایط نسبت ندهد و برای کنترل خشم، باورهای سلطهگرانه و الگوهای رفتاری خود کمک تخصصی بگیرد.
درمان فرد خشونتگر نباید قربانی را مجبور به ماندن، بخشیدن یا بازگشت کند. تا زمانی که امنیت و تغییر پایدار ارزیابی نشده، وعدههای شفاهی نباید جای برنامه ایمنی را بگیرد. مشاور همچنین باید محرمانگی و خطر احتمالی انتقال اطلاعات از جلسه به خانه را در نظر داشته باشد.
حمایت از کودکان در خانوادهای که خشونت دیده است
کودک ممکن است مستقیماً کتک نخورده باشد، اما دیدن تهدید یا شنیدن درگیری هم میتواند احساس امنیت او را مختل کند. ترس، کابوس، چسبیدن بیش از حد به والد، پرخاشگری، سکوت غیرمعمول و افت تمرکز از نشانههایی هستند که ارزش بررسی تخصصی دارند؛ هیچکدام بهتنهایی تشخیص قطعی محسوب نمیشوند.
به کودک باید با زبانی ساده گفته شود که خشونت تقصیر او نیست و مسئول حل اختلاف والدین نیست. از او نخواهید پیامرسان باشد، راز خطرناک را پنهان کند یا بین بزرگسالان داوری کند. اگر احتمال ربایش، تهدید یا آسیب وجود دارد، برنامه مربوط به کودک باید با مشاور و مراجع حمایتی تنظیم شود.
خانواده و دوستان چگونه کمک کنند؟
جملههایی مانند «برای حفظ آبرو تحمل کن» یا «حتماً خودت هم مقصری» معمولاً انزوا را بیشتر میکند. حمایت مؤثر یعنی شنیدن بدون قضاوت، باورکردن تجربه فرد، پرسیدن اینکه چه کمکی برایش امنتر است و احترام گذاشتن به تصمیم او؛ مگر آنکه خطر فوری برای جان او یا کودک وجود داشته باشد.
کمک میتواند شامل فراهمکردن محل امن، نگهداری مدارک، همراهی برای مراجعه تخصصی یا مراقبت از کودک باشد. بدون هماهنگی با فرد آسیبدیده، با فرد خشونتگر روبهرو نشوید یا او را تهدید نکنید؛ چنین اقدامی ممکن است خطر را بیشتر کند.
جمعبندی: امنیت، پیششرط مشاوره خانواده در برابر خشونت خانگی
مشاوره خانواده در برابر خشونت خانگی زمانی مفید است که از تشخیص خطر و حمایت از فرد آسیبدیده شروع شود، نه از تلاش برای آشتی فوری. جلسههای جداگانه، برنامه ایمنی، توجه به وضعیت کودکان و ارجاع فرد خشونتگر به درمان تخصصی، از تصمیمهای مهم این مسیر هستند. هیچکس بهدلیل خشونت دیگری مسئول حفظ رابطه یا تحمل خطر نیست.
