گاهی یک جمله که برای والد فقط از روی عصبانیت گفته شده، از نگاه نوجوان معنای بسیار بزرگتری پیدا میکند.
«تو هیچوقت حرف گوش نمیدی.»
«وقتی من همسن تو بودم...»
«این که چیزی نیست، الکی ناراحت نباش.»
ممکن است والد قصد تحقیر یا بیاحترامی نداشته باشد، اما تکرار بعضی جملهها میتواند باعث شود نوجوان احساس کند قضاوت میشود، جدی گرفته نمیشود یا گفتوگو با والدین فایدهای ندارد.
البته هیچ رابطهای با گفتن یک جمله خراب یا با گفتن یک جمله درست ساخته نمیشود. چیزی که اهمیت بیشتری دارد الگوی کلی ارتباط در طول زمان است.
American Academy of Pediatrics توصیه میکند در ارتباط با فرزندان از سرزنش، تحقیر، تمسخر و برچسبزدن دوری کنیم و هنگام بروز مشکل، بین خودِ فرزند و رفتاری که مورد قبول ما نیست تفاوت قائل شویم.
چه حرفهایی را نباید به نوجوان بزنیم؟
بهتر است تا حد امکان از جملههایی مانند اینها پرهیز کنید:
- «تو همیشه همینطوری هستی.»
- «تو هنوز بچهای، چیزی نمیفهمی.»
- «این که چیزی نیست؛ الکی ناراحت نباش.»
- «وقتی من همسن تو بودم اینطوری نبودم.»
- «ببین فلانی چقدر از تو بهتره.»
- «همهاش تقصیر دوستاته.»
- «من که از اول بهت گفته بودم.»
- «تا وقتی زیر سقف منی، فقط باید حرف منو گوش کنی.»
- «تو منو ناامید کردی.»
- «تو هیچوقت به جایی نمیرسی.»
مشکل اصلی این جملهها معمولاً این است که گفتوگو را از رفتار و مسئله مشخص به سمت شخصیت، ارزشمندی یا هویت نوجوان میبرند.
در ادامه میبینیم به جای هرکدام چه میتوان گفت.
- «تو همیشه همینطوری هستی»
جملههایی که با «تو همیشه...» یا «تو هیچوقت...» شروع میشوند معمولاً یک رفتار مشخص را به کل شخصیت نوجوان تعمیم میدهند.
مثلاً:
«تو همیشه بیمسئولیتی.»
«تو هیچوقت به حرف ما گوش نمیدی.»
«تو همیشه همه چیز رو خراب میکنی.»
مشکل این است که نوجوان به جای شنیدن پیام اصلی، احتمالاً وارد حالت دفاعی میشود.
اگر مسئله این است که برای سومین بار دیر به خانه آمده، بهتر است درباره همان رفتار مشخص صحبت کنید.
به جایش چه بگوییم؟
به جای:
«تو همیشه بیمسئولیتی.»
بگویید:
«قرارمون این بود ساعت ۹ برگردی و امشب دیرتر اومدی. میخوام درباره علتش و اینکه دفعه بعد چه کار کنیم حرف بزنیم.»
این نوع جمله مشخص میکند مشکل چیست، بدون اینکه کل شخصیت نوجوان زیر سؤال برود.
- «تو هنوز بچهای، چیزی نمیفهمی»
نوجوان هنوز بزرگسال نیست، اما دیگر کودک خردسال هم نیست.
دوران نوجوانی زمانی است که فرد بهتدریج:
- نظر مستقل پیدا میکند؛
- درباره ارزشهای شخصی فکر میکند؛
- تصمیمگیری را تمرین میکند؛
- و میخواهد دیدگاهش جدی گرفته شود.
گفتن «تو نمیفهمی» ممکن است باعث شود نوجوان احساس کند نظر دادن بیفایده است.
حتی اگر تصمیم نهایی با والدین باشد، میتوان نظر نوجوان را شنید.
UNICEF نیز در توصیههای مربوط به گفتوگو با نوجوانان بر پرسیدن نظر، دیدگاه و احساسات آنها تأکید میکند.
به جایش چه بگوییم؟
به جای:
«تو هنوز بچهای، این چیزها رو نمیفهمی.»
بگویید:
«میخوام بدونم تو این موضوع رو چطور میبینی.»
بعد از شنیدن نظر او، اگر محدودیتی وجود دارد میتوانید دلیلش را توضیح دهید:
«میفهمم چرا اینو میخوای؛ نگرانی من این قسمته...»
شنیدن نظر نوجوان به معنی پذیرفتن هر خواستهای نیست.
- «این که چیزی نیست؛ الکی ناراحت نباش»
برای یک بزرگسال شاید دعوا با یک دوست، خراب شدن یک امتحان یا دعوت نشدن به یک مهمانی مسئله بزرگی نباشد.
اما برای نوجوان ممکن است همان اتفاق در آن لحظه بسیار مهم باشد.
جملههایی مثل:
«این که چیزی نیست.»
«اینقدر حساس نباش.»
«الکی گریه نکن.»
«برای این چیزا ناراحت میشی؟»
ممکن است به نوجوان این پیام را بدهند که احساساتش معتبر نیستند.
CDC برای ادامه دادن گفتوگو با نوجوان توصیه میکند والد احساس او را بشنود و نشان دهد که متوجه دشوار بودن شرایط شده است.
به جایش چه بگوییم؟
بگویید:
«به نظر میاد این اتفاق خیلی ناراحتت کرده.»
یا:
«میفهمم که الان برات مهمه.»
لازم نیست بگویید اتفاق واقعاً فاجعهآمیز بوده است.
فقط احساس نوجوان را انکار نکنید.
- «وقتی من همسن تو بودم اینطوری نبودم»
والدین معمولاً این جمله را برای انتقال تجربه میگویند.
اما:
«وقتی من همسن تو بودم...»
خیلی سریع میتواند تبدیل به یک مقایسه شود.
شرایط نوجوان امروز با دوران نوجوانی والدین کاملاً یکسان نیست؛ از مدرسه و روابط اجتماعی گرفته تا شبکههای اجتماعی و سبک زندگی.
تجربه شخصی شما ارزشمند است، اما بهتر است تبدیل به استانداردی نشود که نوجوان باید دقیقاً مطابق آن زندگی کند.
به جایش چه بگوییم؟
به جای:
«وقتی من همسن تو بودم نصف این امکانات رو هم نداشتم.»
بگویید:
«دوران من خیلی با الان فرق داشت. دوست دارم بدونم این موضوع برای تو چه حسی داره.»
اگر تجربهای مرتبط دارید، بعد از شنیدن نوجوان میتوانید آن را کوتاه بیان کنید.
- «ببین فلانی چقدر از تو بهتره»
مقایسه با:
- خواهر
- برادر
- پسرخاله
- دخترعمو
- همکلاسی
- یا فرزند دوستان
معمولاً چیزی را که والد میخواهد آموزش دهد، منتقل نمیکند.
به جای اینکه نوجوان فکر کند:
«باید بیشتر تلاش کنم.»
ممکن است نتیجه بگیرد:
«من به اندازه کافی خوب نیستم.»
یا:
«مامان و بابا فلانی رو بیشتر قبول دارن.»
به جایش چه بگوییم؟
رفتار و پیشرفت خود نوجوان را معیار قرار دهید.
به جای:
«ببین خواهرت چقدر منظمتر از توئه.»
بگویید:
«هفته قبل برنامهات رو بهتر مدیریت کردی. بیا ببینیم این هفته چی باعث شد عقب بیفتی.»
CDC نیز توصیه میکند هنگام تشویق نوجوان، رفتار یا عمل مشخصی را که مثبت بوده توصیف کنیم.
- «همهاش تقصیر دوستاته»
گاهی واقعاً ممکن است والد درباره دوستان نوجوان نگرانی منطقی داشته باشد.
اما حمله مستقیم به دوستان او معمولاً باعث نمیشود نوجوان فوراً نظر والد را بپذیرد.
دوستان در دوران نوجوانی بخش مهمی از زندگی اجتماعی فرد هستند.
اگر بگویید:
«اون دوستات همشون خرابن.»
ممکن است نوجوان به جای بررسی رفتار دوستش، احساس کند باید از او دفاع کند.
American Academy of Pediatrics نیز اشاره میکند که حمله مستقیم به دوستان نوجوان میتواند او را در موقعیتی قرار دهد که احساس کند باید از دوست یا خودش دفاع کند.
به جایش چه بگوییم؟
روی رفتار مشخص تمرکز کنید:
«از وقتی با این گروه بیرون میری چند بار خیلی دیر برگشتی و این موضوع منو نگران کرده. میخوام دربارهاش حرف بزنیم.»
این با گفتن:
«دوستات آدمای بدی هستن.»
فرق زیادی دارد.
- «من که از اول بهت گفته بودم»
تصور کنید نوجوان برخلاف توصیه شما تصمیمی گرفته و حالا نتیجه خوبی نگرفته است.
برای والد بسیار وسوسهکننده است که بگوید:
«دیدی؟ من که گفته بودم.»
شاید از نظر واقعیت حق با شما باشد، اما این جمله معمولاً چیزی به نوجوان یاد نمیدهد.
او همین حالا با نتیجه تصمیمش روبهرو شده است.
اگر هر اشتباه با «من گفته بودم» همراه شود، ممکن است دفعه بعد شکست یا مشکلش را اصلاً تعریف نکند.
به جایش چه بگوییم؟
بگویید:
«به نظرت چی باعث شد این اتفاق بیفته؟»
بعد:
«اگر دوباره در همین شرایط قرار بگیری، چه کاری رو متفاوت انجام میدی؟»
این نوع سؤال اشتباه را تبدیل به فرصتی برای یادگیری میکند.
- «تا وقتی زیر سقف منی، فقط باید حرف منو گوش کنی»
والدین مسئول تعیین قانون و حفظ امنیت فرزند هستند.
بنابراین نوجوان نمیتواند صرفاً به دلیل درخواست استقلال هر قانونی را نادیده بگیرد.
اما قانون با گفتوگوی قدرت تفاوت دارد.
جملههایی مانند:
«چون من میگم.»
«بحث نکن، همین که گفتم.»
«تا وقتی پولتو من میدم حق نظر نداری.»
ممکن است بحث را تمام کنند، اما لزوماً به نوجوان کمک نمیکنند منطق قانون را بفهمد.
CDC در منابع مربوط به Parenting Teens بر وجود قوانین و پیامدهای روشن و در عین حال رابطه باز و حمایتگر تأکید میکند؛ نوجوانان در روابطی که والد قابل اعتماد و آماده شنیدن است، تمایل بیشتری به گفتوگو و رعایت قوانین دارند.
به جایش چه بگوییم؟
مثلاً:
«میدونم دوست داری دیرتر برگردی. قانون فعلی ما ساعت ۱۰ است چون درباره امنیتت نگرانی داریم. میتونیم درباره شرایطی که بعداً ساعت برگشت تغییر کنه صحبت کنیم.»
یعنی:
مرز وجود دارد، اما گفتوگو هم وجود دارد.
- «تو منو ناامید کردی»
والد ممکن است واقعاً از رفتار نوجوان ناراحت یا ناامید باشد.
اما بهتر است بین:
«از کاری که انجام دادی ناراحتم»
و:
«تو مایه ناامیدی منی»
تفاوت بگذاریم.
دومی میتواند رفتار را به ارزش شخصی نوجوان گره بزند.
HealthyChildren توصیه میکند وقتی از رفتار فرزند ناراحتیم، روشن کنیم رفتار مشکل دارد، نه خودِ فرزند.
به جایش چه بگوییم؟
بگویید:
«از تصمیمی که گرفتی ناراحتم، چون با چیزی که دربارهاش توافق کرده بودیم فرق داشت.»
سپس درباره رفتار صحبت کنید.
این پیام را منتقل کنید که:
رفتار قابل نقد است؛ رابطه و محبت شما زیر سؤال نرفته است.
- «تو هیچوقت به جایی نمیرسی»
این یکی از جملههایی است که بهتر است حتی در اوج عصبانیت هم گفته نشود.
عبارتهایی مانند:
- «از تو چیزی درنمیاد.»
- «تو هیچوقت موفق نمیشی.»
- «با این وضع آینده نداری.»
- «هیچ کاری رو درست انجام نمیدی.»
نه درباره یک رفتار مشخص، بلکه درباره کل آینده و توانایی نوجوان حکم صادر میکنند.
این نوع حرفها راهحل ارائه نمیکنند و میتوانند گفتوگو را به تحقیر تبدیل کنند.
به جایش چه بگوییم؟
اگر مسئله درس است:
«این ترم عملکردت پایینتر اومده. بیا ببینیم مشکل کجاست و چه چیزی میتونه کمک کنه.»
اگر مسئله مسئولیتپذیری است:
«چند بار کارهایی که توافق کرده بودیم انجام نشده. باید برای این موضوع راهحل پیدا کنیم.»
یعنی دوباره از:
شخصیت
به:
رفتار مشخص و قابل تغییر
برگردید.
پس وقتی نوجوان اشتباه میکند چه بگوییم؟
حذف جملههای آزاردهنده به این معنی نیست که:
- هیچ محدودیتی نگذاریم؛
- هیچ انتقادی نکنیم؛
- نوجوان را بابت رفتارش مسئول ندانیم؛
- یا با هر تصمیم او موافق باشیم.
ارتباط سالم میتواند هم محبت داشته باشد و هم مرز.
یک الگوی ساده برای گفتوگو این است:
۱. رفتار را توصیف کنید
«قرار بود ساعت ۱۰ برگردی و ساعت ۱۱ رسیدی.»
۲. نگرانی خود را توضیح دهید
«وقتی خبر نداشتم کجایی نگران شدم.»
۳. حرف نوجوان را بشنوید
«چه اتفاقی افتاد؟»
۴. درباره پیامد یا راهحل صحبت کنید
«برای دفعه بعد چه کار کنیم که اگر برنامه تغییر کرد خبر داشته باشم؟»
این ساختار معمولاً بسیار مفیدتر از:
«تو هیچوقت مسئولیتپذیر نیستی.»
است.
وقتی عصبانی هستیم چه کار کنیم؟
قرار نیست والدین همیشه آرام و بدون اشتباه باشند.
ممکن است خسته، نگران یا عصبانی باشید.
اگر احساس میکنید مکالمه قرار است به فریاد یا توهین تبدیل شود، میتوانید گفتوگو را موقتاً متوقف کنید.
مثلاً:
«الان خیلی عصبانیام و فکر نمیکنم بتونم درست حرف بزنم. نیم ساعت دیگه دربارهاش صحبت میکنیم.»
این با سکوت تنبیهی فرق دارد.
در اینجا شما مشخص کردهاید که بحث متوقف نشده؛ فقط قرار است در شرایط آرامتری ادامه پیدا کند.
AAP نیز توصیه میکند والد هنگام هیجان شدید ابتدا خودش آرام شود و بعد وارد گفتوگو شود.
اگر قبلاً این جملهها را گفتهایم چه؟
تقریباً همه والدین گاهی جملهای میگویند که بعداً از آن پشیمان میشوند.
قرار نیست با خواندن این مقاله نتیجه بگیرید که رابطه شما با نوجوانتان خراب شده است.
مهمتر از اشتباه، نحوه برخورد بعد از آن است.
میتوانید بگویید:
«حرفی که دیروز زدم درست نبود. عصبانی بودم، اما نباید اونطور باهات صحبت میکردم.»
لازم نیست بعد از عذرخواهی فوراً اضافه کنید:
«ولی تو هم...»
یک عذرخواهی ساده و روشن میتواند نشان دهد که احترام در خانواده فقط وظیفه نوجوان نیست.
چه جملههایی به صمیمیت با نوجوان کمک میکنند؟
گاهی چند جمله ساده میتوانند فضای متفاوتی برای گفتوگو ایجاد کنند:
- «دوست دارم نظر تو رو هم بدونم.»
- «میخوام اول حرفت رو کامل بشنوم.»
- «لازم نیست الان جواب بدی.»
- «میفهمم که ناراحتی.»
- «میخوای فقط گوش کنم یا نظرم رو هم بگم؟»
- «خوشحالم که این موضوع رو بهم گفتی.»
- «ممکنه با تصمیمت موافق نباشم، ولی میخوام بفهمم چرا این تصمیم رو گرفتی.»
- «اگر اشتباه کردی، میتونیم درباره راهحلش فکر کنیم.»
- «هر وقت آماده بودی میتونی باهام حرف بزنی.»
- «دوستت دارم، حتی وقتی درباره یک موضوع با هم اختلاف داریم.»
CDC نیز برای ادامه دادن مکالمه با نوجوان روی جملاتی تأکید میکند که نشان دهند والد گوش میدهد، احساس نوجوان را میبیند و برای کمک در دسترس است.
یک نکته مهم: نحوه گفتن به اندازه خود جمله اهمیت دارد
ممکن است جملهای از نظر کلمات کاملاً مناسب باشد، اما با:
- فریاد
- طعنه
- تمسخر
- چشمغره
- تحقیر
- یا لحن کنایهآمیز
گفته شود.
ارتباط فقط کلمات نیست.
لحن، حالت صورت، زمان گفتوگو و آمادگی والد برای شنیدن پاسخ نوجوان هم اهمیت دارند.
اگر هدف فقط این باشد که نوجوان حرف ما را بشنود، اما ما حاضر نباشیم حرف او را بشنویم، گفتوگو خیلی زود یکطرفه میشود.
آیا نوجوان نباید هیچ حرف ناراحتکنندهای بشنود؟
خیر.
هدف این مقاله این نیست که نوجوان را از هر ناراحتی یا انتقادی دور نگه داریم.
گاهی لازم است والد بسیار روشن بگوید:
- این رفتار قابل قبول نیست.
- این قانون خانواده است.
- این تصمیم پیامد دارد.
- من با این انتخاب مخالفم.
- این رفتار میتواند خطرناک باشد.
تفاوت در این است که رفتار را نقد کنیم، نه ارزش و شخصیت فرزند را.
میتوان محکم بود بدون اینکه تحقیر کرد.
میتوان محدودیت گذاشت بدون اینکه رابطه را تهدید کرد.
اگر نوجوان هنگام صحبت بیاحترامی کرد چه کنیم؟
ارتباط محترمانه باید دوطرفه باشد.
قرار نیست والد برای حفظ رابطه، توهین یا رفتار نامناسب نوجوان را نادیده بگیرد.
میتوانید آرام و واضح بگویید:
«میخوام حرفت رو بشنوم، ولی با توهین ادامه نمیدیم. وقتی هر دومون آرومتر شدیم صحبت میکنیم.»
در این حالت هم مرز مشخص شده و هم درِ گفتوگو بسته نشده است.
جمعبندی
بعضی جملهها ممکن است در لحظه ساده به نظر برسند، اما وقتی بارها تکرار شوند میتوانند گفتوگو بین والد و نوجوان را دشوارتر کنند.
جملههایی مانند:
«تو همیشه همینطوری هستی»، «تو نمیفهمی»، «ببین فلانی چقدر بهتره»، «من که گفته بودم» یا «تو هیچوقت به جایی نمیرسی»
بهجای تمرکز روی یک رفتار قابل تغییر، ممکن است نوجوان را در موقعیت دفاعی قرار دهند یا احساس ارزشمندی او را هدف بگیرند.
ارتباط سالم به این معنی نیست که والد هرگز مخالفت، محدودیت یا پیامد تعیین نکند.
اصل مهم این است:
درباره رفتار صحبت کنید، نه ارزش شخصی نوجوان.
قبل از نصیحت، گوش دهید.
احساس را جدی بگیرید، حتی اگر با تصمیم موافق نیستید.
و اگر جملهای گفتید که از آن پشیمان شدید، عذرخواهی و اصلاح رابطه هنوز ممکن است.