اجزای اصلی اینترنت اشیا مجموعهای از قطعات و نرمافزارها هستند که باعث میشوند یک وسیله بتواند وضعیت محیط را بفهمد، داده بفرستد و در صورت نیاز واکنش نشان دهد. حسگرها فقط نقطهٔ شروع این فرایندند؛ شبکه، دروازهٔ ارتباطی، پردازش، پلتفرم و عملگرها هم باید درست کنار هم کار کنند.
برای نمونه، در یک سامانهٔ کنترل دمای خانه، حسگر دما را اندازه میگیرد، شبکه داده را منتقل میکند، پلتفرم آن را با مقدار تنظیمشده مقایسه میکند و عملگر به سیستم گرمایش یا سرمایش فرمان میدهد. اگر یکی از این حلقهها وجود نداشته باشد، دستگاه ممکن است فقط یک وسیلهٔ اندازهگیری ساده باقی بماند.
اجزای اصلی اینترنت اشیا چگونه کنار هم کار میکنند؟
یک سامانهٔ اینترنت اشیا را میتوان به زنجیرهای از «دریافت، انتقال، تحلیل و اقدام» تشبیه کرد. همهٔ محصولات این حوزه دقیقاً ساختار یکسانی ندارند، اما بیشتر آنها از اجزای زیر استفاده میکنند:
- حسگرها برای دریافت اطلاعات از محیط یا خود دستگاه
- شبکه و پروتکلهای ارتباطی برای جابهجایی داده
- دروازه یا گیتوی برای اتصال تجهیزات مختلف
- پلتفرم و نرمافزار برای ذخیره، تحلیل و مدیریت داده
- عملگرها برای اجرای فرمان و ایجاد تغییر در محیط
- لایهٔ امنیت و مدیریت دستگاه برای کنترل دسترسی و بهروزرسانی
حسگرها چه چیزی را اندازه میگیرند؟
حسگر یا سنسور بخشی است که یک ویژگی فیزیکی را به دادهٔ قابل پردازش تبدیل میکند. دما، رطوبت، نور، حرکت، فشار، صدا، کیفیت هوا، میزان مصرف برق و موقعیت مکانی از نمونههای رایج اطلاعاتی هستند که حسگرها ثبت میکنند.
نوع حسگر باید با هدف سامانه متناسب باشد. حسگر تشخیص حرکت برای روشنایی راهرو مناسب است، اما برای اندازهگیری دمای اتاق کاربردی ندارد. دقت، محدودهٔ اندازهگیری، سرعت نمونهبرداری و میزان مصرف انرژی نیز روی کیفیت نهایی سیستم اثر میگذارند.
خود حسگر لزوماً تصمیم نمیگیرد. اگر حسگر رطوبت خاک عددی پایین گزارش کند، این داده باید به یک کنترلکننده یا پلتفرم برسد تا مشخص شود آیا آبیاری انجام شود یا نه. در نتیجه، عدد ثبتشده با «تصمیم قابل اجرا» یکی نیست.
شبکه و پروتکلها؛ داده چگونه جابهجا میشود؟
شبکه، مسیر ارتباطی میان دستگاه، گوشی، گیتوی و سرور است. انتخاب شبکه به فاصله، مقدار داده، مصرف انرژی و نیاز به پاسخ سریع بستگی دارد؛ به همین دلیل یک روش ارتباطی برای همهٔ وسایل اینترنت اشیا بهترین گزینه نیست.
بلوتوث برای ارتباط نزدیک و کممصرف، وایفای برای انتقال داده در خانه یا محل کار و شبکهٔ تلفن همراه برای ارتباط مستقل از یک شبکهٔ محلی به کار میروند. در تجهیزات کممصرف و دوربرد نیز فناوریهایی مانند LoRaWAN ممکن است مناسب باشند. نام فناوری بهتنهایی کیفیت سیستم را مشخص نمیکند؛ پوشش واقعی، پایداری اتصال و امنیت هم اهمیت دارند.
پروتکلها قواعد تبادل پیام هستند. پروتکلهایی مانند MQTT برای ارسال پیامهای سبک میان دستگاهها و سرور استفاده میشوند و پروتکلهای وب نیز در برخی سرویسها نقش دارند. کاربر معمولاً این لایه را نمیبیند، اما ناسازگاری میان پروتکلها میتواند باعث شود دستگاهها با وجود اتصال فیزیکی نتوانند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند.
گیتوی چه نقشی میان دستگاه و اینترنت دارد؟
گیتوی یا دروازهٔ ارتباطی واسطهای است که دادهٔ چند دستگاه را جمع میکند و به شبکه یا پلتفرم اصلی میفرستد. این وسیله میتواند پروتکلهای متفاوت را به هم مرتبط کند؛ برای مثال، تجهیزات کممصرف خانه از طریق گیتوی به شبکهٔ اصلی دسترسی پیدا کنند.
گیتوی همیشه یک دستگاه جداگانه نیست. در بعضی محصولات، روتر، هاب خانهٔ هوشمند یا حتی خود دستگاه میتواند بخشی از این وظیفه را انجام دهد. وجود گیتوی همچنین ممکن است امکان پردازش محلی را فراهم کند؛ یعنی بعضی فرمانها بدون ارسال هر دادهای به سرور بیرونی اجرا شوند.
پلتفرم اینترنت اشیا چه کاری انجام میدهد؟
پلتفرم لایهای نرمافزاری برای مدیریت دستگاهها و دادههاست. این لایه میتواند اطلاعات حسگرها را دریافت و ذخیره کند، وضعیت دستگاهها را نشان دهد، برای رخدادهای خاص هشدار بسازد و دسترسی کاربران را مدیریت کند.
پلتفرمهای پیشرفتهتر معمولاً امکان تعریف قانونهای خودکار را هم دارند؛ مثلاً اگر دمای اتاق از مقدار مشخصی بالاتر رفت، پیام هشدار ارسال شود. در کاربردهای صنعتی، تحلیل دادههای تاریخی میتواند به شناسایی الگوهای غیرعادی یا پیشبینی زمان سرویس تجهیزات کمک کند. با این حال، خروجی پلتفرم به کیفیت دادهٔ ورودی وابسته است و تحلیل نرمافزاری نمیتواند خطای یک حسگر معیوب را بهطور جادویی اصلاح کند.
پردازش ابری یا پردازش لبه؟
در پردازش ابری، داده به سرورهای مرکزی فرستاده میشود و منابع بیشتری برای ذخیرهسازی و تحلیل در اختیار سیستم قرار میگیرد. این روش برای مدیریت تعداد زیادی دستگاه و دسترسی از چند مکان مفید است، اما به اتصال شبکه وابستگی بیشتری دارد.
پردازش لبه بخشی از تحلیل را نزدیک منبع داده، مانند خود دستگاه یا گیتوی، انجام میدهد. این کار میتواند زمان پاسخ را کم کند، مصرف ارتباطی را پایین بیاورد و برای فرمانهای فوری مناسبتر باشد. بسیاری از سامانهها ترکیبی از هر دو روش را به کار میگیرند.
عملگرها چگونه داده را به اقدام تبدیل میکنند؟
عملگر یا اکچویتور قطعهای است که فرمان نرمافزاری را به تغییر فیزیکی تبدیل میکند. موتور، رله، قفل برقی، شیر برقی، بلندگو و چراغ نمونههایی از عملگر هستند. در یک سیستم روشنایی، حسگر حرکت فقط حضور فرد را تشخیص میدهد؛ این عملگر است که چراغ را روشن میکند.
وجود عملگر، اینترنت اشیا را از یک سامانهٔ صرفاً نظارتی جدا میکند. البته هر دستگاه متصل الزاماً عملگر ندارد؛ یک کنتور هوشمند ممکن است فقط دادهٔ مصرف را ثبت و ارسال کند، در حالی که ترموستات هوشمند هم وضعیت را میسنجد و هم به تجهیزات گرمایشی فرمان میدهد.
امنیت و مدیریت دستگاه، بخش جداشدنی سیستم نیست
هر وسیلهٔ متصل یک نقطهٔ بالقوه برای دسترسی غیرمجاز ایجاد میکند. نام کاربری و رمز عبور پیشفرض، نرمافزار قدیمی، ارتباط رمزگذارینشده و دسترسی بیش از حد کاربران از ضعفهای رایج در طراحی یا استفاده از تجهیزات اینترنت اشیا هستند.
امنیت باید از زمان طراحی در همهٔ لایهها دیده شود: شناسایی دستگاه، رمزگذاری ارتباط، کنترل سطح دسترسی، ثبت رویدادها و بهروزرسانی نرمافزار. برای مصرفکننده نیز بررسی امکان دریافت بهروزرسانی، تغییر رمز اولیه و جداکردن دستگاههای ناشناس از شبکهٔ اصلی خانه، اقدامهای عملی و مهمی هستند.
یک نمونهٔ ساده از کنار هم قرار گرفتن اجزا
فرض کنید حسگر نشت آب زیر سینک نصب شده است. حسگر وجود رطوبت غیرعادی را ثبت میکند؛ ارتباط بیسیم پیام را به هاب یا روتر میرساند؛ پلتفرم پیام را تحلیل میکند و از طریق تلفن همراه هشدار میدهد. اگر شیر برقی هم در سیستم وجود داشته باشد، عملگر میتواند پس از تأیید شرایط، مسیر آب را ببندد.
در این مثال، ارزش سیستم فقط در اندازهگیری رطوبت نیست. هماهنگی میان حسگر، شبکه، تحلیل، هشدار و اقدام است که یک دادهٔ خام را به راهکاری قابل استفاده تبدیل میکند.
جمعبندی اجزای اصلی اینترنت اشیا
اجزای اصلی اینترنت اشیا شامل حسگرها، شبکه، گیتوی، پلتفرم پردازش، عملگرها و سازوکارهای امنیتی است. حسگر وضعیت را میسنجد، شبکه داده را منتقل میکند، پلتفرم آن را تفسیر میکند و عملگر در صورت نیاز فرمان را اجرا میکند. هنگام انتخاب یک محصول هوشمند، فقط به قابلیت اتصال آن نگاه نکنید؛ سازگاری، امنیت، امکان بهروزرسانی و وابستگی آن به اینترنت نیز به همان اندازه مهماند.


















