اینترنت اشیا چیست؟ به شبکه‌ای از اشیای فیزیکی گفته می‌شود که با کمک حسگر، نرم‌افزار و اتصال شبکه، داده جمع‌آوری و با دستگاه‌ها یا سامانه‌های دیگر تبادل می‌کنند. این اشیا ممکن است اطلاعاتی مانند دما، موقعیت، حرکت یا میزان مصرف انرژی را ثبت کنند و در برخی موارد، بر اساس همان داده‌ها اقدامی انجام دهند.

یک دستبند هوشمند، کنتور برق متصل، دوربین امنیتی، یخچال متصل یا سامانه آبیاری خودکار، نمونه‌هایی از این مفهوم هستند. نکته مهم این است که اینترنت اشیا فقط به «وصل بودن وسیله به اینترنت» خلاصه نمی‌شود؛ دریافت داده، پردازش آن و ایجاد یک واکنش یا تصمیم، بخش اصلی ماجراست.

اینترنت اشیا چیست و چه اجزایی دارد؟

برای درک ساده اینترنت اشیا، می‌توان آن را زنجیره‌ای دانست که از یک شیء واقعی شروع می‌شود و به داده و تصمیم می‌رسد. هر سامانه IoT ممکن است طراحی متفاوتی داشته باشد، اما معمولاً از این اجزا تشکیل می‌شود:

  • شیء یا دستگاه: وسیله‌ای فیزیکی مانند لامپ، خودرو، سنسور، کنتور یا دستگاه پزشکی.
  • حسگرها: قطعاتی که وضعیت محیط یا خود دستگاه را اندازه‌گیری می‌کنند؛ برای مثال دما، رطوبت، نور، صدا، فشار یا حرکت.
  • اتصال ارتباطی: راه انتقال داده از طریق Wi-Fi، بلوتوث، شبکه تلفن همراه، Zigbee، LoRaWAN یا فناوری‌های مشابه.
  • پردازش و ذخیره‌سازی: بخشی که داده را در خود دستگاه، یک درگاه محلی یا سرور ابری تحلیل می‌کند.
  • نرم‌افزار و رابط کاربری: اپلیکیشن یا سامانه‌ای که نتیجه را به کاربر نشان می‌دهد یا امکان کنترل دستگاه را فراهم می‌کند.

همه دستگاه‌های IoT الزاماً به شکل مستقیم به اینترنت عمومی وصل نیستند. گاهی چند حسگر ابتدا اطلاعات را به یک هاب یا درگاه محلی می‌فرستند و آن درگاه، داده‌ها را به سرویس ابری منتقل می‌کند. این روش می‌تواند مصرف انرژی و حجم ارتباطات را کاهش دهد.

اینترنت اشیا چگونه کار می‌کند؟

فرآیند کار معمولاً با اندازه‌گیری یک وضعیت شروع می‌شود. مثلاً حسگر یک سیستم گرمایشی، دمای اتاق را ثبت می‌کند. سپس کنترل‌گر دستگاه داده را بررسی می‌کند و اگر دما از حد تعیین‌شده پایین‌تر باشد، فرمان روشن شدن سیستم را می‌دهد.

در سامانه‌های پیشرفته‌تر، داده برای تحلیل بیشتر به سرور یا فضای ابری فرستاده می‌شود. کاربر می‌تواند نتیجه را در تلفن همراه ببیند، هشدار دریافت کند یا از راه دور فرمانی بفرستد. بنابراین مسیر کلی کار را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

  1. حسگر یا دستگاه، اطلاعاتی از محیط دریافت می‌کند.
  2. اطلاعات از طریق یک شبکه به دستگاه واسط یا سرور منتقل می‌شود.
  3. داده در همان دستگاه، در یک درگاه محلی یا در فضای ابری پردازش می‌شود.
  4. نتیجه به کاربر نمایش داده می‌شود یا فرمانی برای اجرای خودکار صادر می‌شود.

در بسیاری از محصولات، همه این مراحل به ابر وابسته نیست. پردازش نزدیک به منبع داده که با نام «پردازش لبه‌ای» شناخته می‌شود، برای واکنش‌های سریع و کاهش ارسال داده مفید است؛ برای مثال دوربین می‌تواند بخشی از تشخیص حرکت را همان‌جا انجام دهد و فقط هشدار یا نتیجه را ارسال کند.

تاریخچه اینترنت اشیا از ایده تا کاربرد گسترده

ایده اتصال اشیای روزمره به شبکه، پیش از رواج گوشی هوشمند و رایانش ابری شکل گرفت. یکی از نمونه‌های مشهور اولیه، دستگاه فروش نوشابه در دانشگاه کارنگی ملون در اوایل دهه ۱۹۸۰ بود که وضعیت موجودی و دمای نوشیدنی‌ها را از طریق شبکه بررسی می‌کرد. این نمونه نشان داد که یک وسیله معمولی می‌تواند اطلاعاتی درباره وضعیت خود ارائه دهد.

اصطلاح Internet of Things معمولاً به کوین اشتون نسبت داده می‌شود؛ او در سال ۱۹۹۹ هنگام کار روی زنجیره تأمین شرکت Procter & Gamble از این عبارت استفاده کرد. ایده اصلی او این بود که اشیا با استفاده از فناوری‌هایی مانند RFID بتوانند اطلاعات خود را بدون ورود دستی انسان ثبت و منتقل کنند.

رشد اینترنت پهن‌باند، ارزان‌تر شدن حسگرها، افزایش قدرت پردازنده‌ها، گسترش شبکه‌های بی‌سیم و توسعه سرویس‌های ابری، باعث شد اینترنت اشیا از یک مفهوم آزمایشگاهی به محصولاتی در خانه، صنعت و شهرها برسد. گوشی‌های هوشمند نیز نقش مهمی در این روند داشتند، چون به رابطی در دسترس برای مشاهده داده‌ها و کنترل دستگاه‌ها تبدیل شدند.

چه چیزی یک دستگاه را به وسیله اینترنت اشیا تبدیل می‌کند؟

یک وسیله ساده، فقط به دلیل دیجیتال بودن یا داشتن نمایشگر، دستگاه IoT محسوب نمی‌شود. ویژگی‌های زیر معمولاً در تعریف آن نقش دارند:

  • توانایی دریافت اطلاعات از محیط یا وضعیت داخلی دستگاه
  • امکان ارسال یا دریافت داده از طریق یک شبکه
  • وجود نرم‌افزار یا منطق پردازشی برای تحلیل اطلاعات
  • قابلیت ارائه هشدار، گزارش یا اجرای یک اقدام
  • هویت دیجیتال و امکان شناسایی دستگاه در شبکه

برای نمونه، یک دماسنج معمولی فقط عدد را نشان می‌دهد؛ اما دماسنجی که دما را ثبت می‌کند، به تلفن همراه می‌فرستد و هنگام عبور از حد مشخص هشدار می‌دهد، به تعریف اینترنت اشیا نزدیک است. البته مرز این تعریف همیشه کاملاً ثابت نیست و بعضی محصولات متصل، قابلیت‌های محدودی از IoT را دارند.

اینترنت اشیا چه تفاوتی با دستگاه‌های هوشمند دارد؟

«دستگاه هوشمند» اصطلاحی گسترده است و می‌تواند به وسیله‌ای با پردازنده، نرم‌افزار یا قابلیت تصمیم‌گیری گفته شود. اما اینترنت اشیا بر ارتباط دستگاه با شبکه و تبادل داده تأکید دارد. یک ساعت دیجیتال ساده ممکن است هوشمند نامیده شود، ولی اگر اطلاعات بدن یا فعالیت کاربر را ثبت و منتقل کند، در چارچوب IoT قرار می‌گیرد.

همچنین هر وسیله متصل به اینترنت الزاماً از همه ظرفیت‌های اینترنت اشیا استفاده نمی‌کند. مثلاً یک تلویزیون متصل ممکن است فقط برای پخش محتوای آنلاین به اینترنت نیاز داشته باشد، در حالی که یک سامانه مدیریت انرژی، داده‌های مصرف را جمع‌آوری و بر اساس الگوهای مصرف، عملکرد تجهیزات را تنظیم می‌کند.

مزایا و محدودیت‌های اینترنت اشیا

مهم‌ترین مزیت اینترنت اشیا، تبدیل وضعیت‌های نامرئی یا پراکنده به داده قابل مشاهده است. این داده می‌تواند به کاهش اتلاف، کنترل از راه دور، نگهداری پیشگیرانه و واکنش سریع‌تر کمک کند. در خانه، مثلاً حسگر نشت آب می‌تواند پیش از گسترش آسیب هشدار بدهد؛ در صنعت، حسگر لرزش ممکن است نشانه‌های اولیه خرابی یک دستگاه را ثبت کند.

در مقابل، جمع‌آوری مداوم داده نگرانی‌هایی درباره حریم خصوصی ایجاد می‌کند. ضعف رمز عبور، به‌روزرسانی نشدن نرم‌افزار یا طراحی نامناسب سرویس می‌تواند راه دسترسی مهاجمان را به دستگاه یا شبکه باز کند. وابستگی به اینترنت، قطع پشتیبانی شرکت سازنده و ناسازگاری محصولات برندهای مختلف نیز از محدودیت‌های عملی این فناوری هستند.

برای استفاده مطمئن‌تر، بهتر است دستگاه‌هایی انتخاب شوند که به‌روزرسانی امنیتی مشخص، تنظیمات حریم خصوصی قابل فهم و امکان تغییر رمز عبور داشته باشند. فعال کردن احراز هویت دومرحله‌ای، جدا کردن تجهیزات هوشمند از شبکه اصلی در صورت امکان و حذف حساب‌های بلااستفاده نیز اقدامات ساده اما مؤثری هستند.

جمع‌بندی: اینترنت اشیا شبکه‌ای از اشیای فیزیکی مجهز به حسگر، نرم‌افزار و ارتباطات است که داده را جمع‌آوری، منتقل و برای ایجاد یک گزارش یا اقدام پردازش می‌کنند. تاریخچه آن از ایده اتصال اشیای معمولی به شبکه آغاز شد و با رشد حسگرها، اینترنت بی‌سیم و رایانش ابری گسترش یافت؛ با این حال، امنیت و حریم خصوصی باید از ابتدا بخشی از انتخاب و استفاده از هر دستگاه متصل باشد.