سردی دست و پا در افراد دیابتی میتواند از آسیب عصبی، کاهش جریان خون یا حتی مشکلی جدا از دیابت ناشی شود. گاهی پوست واقعاً سرد است و گاهی فرد فقط احساس سرما، مورمور یا بیحسی دارد؛ بنابراین این علامت به‌تنهایی برای تشخیص علت کافی نیست.
مهم‌ترین کار، بی‌توجه نماندن به تغییرات پا و پیدا کردن علت زمینه‌ای است. کنترل قند خون، مراقبت روزانه از پوست و ناخن، گرم نگهداشتن ایمن اندام‌ها و بررسی علائم هشدار، خطر زخم و عوارض جدی‌تر را کمتر می‌کند. این مطلب جایگزین معاینه و نظر پزشک نیست.
سردی دست و پا در افراد دیابتی از چه علت‌هایی ایجاد میشود؟
دیابت در طول زمان میتواند به اعصاب و رگ‌های خونی آسیب بزند، اما سردی اندام‌ها همیشه به یک دلیل اتفاق نمی‌افتد. پزشک معمولاً میان «احساس سردی» و «پای سرد در لمس» تفاوت می‌گذارد؛ این تمایز مسیر بررسی را تغییر می‌دهد.
آسیب عصبی دیابتی
نوروپاتی محیطی ممکن است باعث بیحسی، سوزن‌سوزن شدن، سوزش یا احساس سرمای غیرواقعی در پاها و دست‌ها شود. در این وضعیت، پوست الزاماً سرد نیست، اما پیام‌های عصبی دما را درست منتقل نمی‌کنند. کاهش حس همچنین باعث میشود فرد بریدگی، تاول یا سوختگی را دیر متوجه شود.
کاهش جریان خون در پاها و دست‌ها
بیماری شریانهای محیطی در افراد مبتلا به دیابت شایع‌تر است و میتواند جریان خون پاها را کاهش دهد. سردی واقعی پوست، رنگپریدگی یا کبودی، کم شدن موهای ساق، درد یا گرفتگی ساق هنگام راه رفتن و زخمی که دیر خوب میشود، از نشانه‌هایی هستند که باید جدی گرفته شوند.
گاهی مشکل فقط در پاهاست و گاهی هر دو پا را درگیر می‌کند. سردی ناگهانی یک اندام همراه با درد شدید، بیحسی یا تغییر رنگ، با سردی معمولی تفاوت دارد و نیازمند ارزیابی فوری است.
علت‌های دیگری که نباید نادیده گرفته شوند
کمکاری تیروئید، کمخونی، کمبود ویتامین B۱۲، برخی بیماری‌های عروقی یا عصبی و بعضی داروها نیز میتوانند احساس سرما ایجاد کنند. پایین افتادن قند خون معمولاً با لرزش، تعریق، تپش قلب، گرسنگی یا گیجی همراه است؛ «عرق سرد» در این شرایط ممکن است علامت افت قند باشد و باید طبق برنامه‌ای که پزشک داده، قند خون بررسی و درمان شود.
چه زمانی باید برای سردی اندام‌ها به پزشک مراجعه کرد؟
اگر سردی دست یا پا تازه شروع شده، ادامه‌دار است، رو به بدتر شدن است یا با بیحسی و درد همراه شده، وقت معاینه بگیرید. پزشک ممکن است نبض پا، رنگ و دمای پوست، حس محافظتی پا و وضعیت زخم‌ها را بررسی کند و در صورت نیاز آزمایش خون یا ارزیابی جریان خون مانند شاخص مچ پا ـ بازو را درخواست دهد.
این نشانه‌ها مراجعه فوری را ضروری می‌کنند:
- سرد شدن ناگهانی یک دست یا پا، به‌ویژه همراه با رنگپریدگی، کبودی، درد شدید یا بیحسی
- زخم، تاول یا ترک پوستی که طی چند روز بهتر نمی‌شود
- سیاه یا تیره شدن بخشی از پوست، ترشح، بوی نامطبوع یا قرمزی منتشر
- تب، لرز یا بدحال شدن همراه با زخم پا
- درد ساق هنگام راه رفتن که با استراحت بهتر میشود یا کاهش واضح توان راه رفتن
راه‌های کنترل و گرم نگهداشتن ایمن دست و پا
هدف فقط گرم کردن پوست نیست؛ باید علت زمینه‌ای و خطر آسیب پوستی نیز کنترل شود. اقدامات زیر در بیشتر افراد کمک‌کننده‌اند، اما جایگزین برنامه درمانی پزشک نیستند:
- قند خون را طبق برنامه کنترل کنید. تنظیم قند میتواند به کاهش خطر پیشرفت آسیب عصبی و عروقی کمک کند. داروها را خودسرانه تغییر ندهید و نتیجه اندازه‌گیری‌ها را در ویزیت‌ها همراه داشته باشید.
- پاها را هر روز بررسی کنید. کف پا، بین انگشتان و اطراف ناخن‌ها را از نظر تاول، ترک، قرمزی، تورم، تغییر رنگ یا زخم ببینید. اگر دیدن کف پا دشوار است، از آینه یا کمک یکی از اعضای خانواده استفاده کنید.
- از گرمای مستقیم دوری کنید. جوراب نرم و خشک و کفش مناسب به حفظ گرما کمک می‌کنند، اما بخاری، پد حرارتی، کیسه آب گرم و آب بسیار داغ خطر سوختگی دارند؛ به‌خصوص وقتی حس پا کاهش یافته است.
- کفش مناسب بپوشید. کفش نباید انگشت‌ها را فشار دهد یا داخل آن برجستگی و جسم خارجی وجود داشته باشد. پیش از پوشیدن، داخل کفش را با دست بررسی کنید و در خانه هم تا حد امکان با پای برهنه روی سطوح نامطمئن راه نروید.
- فعالیت بدنی مناسب داشته باشید. پیاده‌روی یا ورزش توصیه‌شده میتواند برای کنترل قند و سلامت عروق مفید باشد، اما در صورت وجود زخم پا، درد ساق یا بیماری عروقی باید نوع فعالیت با نظر پزشک انتخاب شود.
- سیگار را کنار بگذارید. نیکوتین رگ‌ها را تنگ می‌کند و در فرد دیابتی میتواند به سلامت عروق و ترمیم زخم آسیب بزند. برای ترک، از پزشک یا مراکز ترک دخانیات کمک بگیرید.
چند کار رایج که برای پای سرد دیابتی مناسب نیست
ماساژ شدید روی پای بی‌حس، قرار دادن پا جلوی بخاری، استفاده از آب داغ و پوشیدن جوراب یا کفش بسیار تنگ، راه‌حل‌های بی‌خطری نیستند. این کارها میتوانند سوختگی، فشار موضعی یا آسیب پوستی را پنهان کنند و فرد دیرتر متوجه مشکل شود.
همچنین، نباید فقط با افزایش مصرف مکمل‌ها یا داروهای تقویت گردش خون به دنبال درمان رفت. کمبود ویتامین یا بیماری عروقی باید با بررسی پزشکی تأیید شود؛ مصرف خودسرانه مکمل‌ها ممکن است بی‌فایده یا حتی زیان‌آور باشد.
جمع‌بندی: کنترل علت، مهم‌تر از گرم‌کردن موقت پاهاست
سردی دست و پا در افراد دیابتی ممکن است از نوروپاتی، کاهش جریان خون یا بیماری دیگری ناشی شود. اگر سردی مداوم است یا با تغییر رنگ، درد، بیحسی و زخم همراه شده، معاینه را عقب نیندازید. کنترل قند، ترک سیگار، فعالیت متناسب، بررسی روزانه پا و دوری از گرمای مستقیم، ایمن‌ترین پایه‌های مراقبت هستند.
