شهر تاریخی بلقیس در حدود سه کیلومتری جنوبغربی اسفراین، یکی از مهمترین محوطههای باستانی خراسان شمالی است؛ مجموعهای گسترده که ارگ خشتی، حصارهای دفاعی و بقایای بخشهای مختلف یک شهر را در خود جای داده است. آنچه امروز در دشت دیده میشود، تنها یک قلعه منفرد نیست، بلکه نشانههای شهری بزرگ در دورههای تاریخی و اسلامی است.
مرکز توجه بازدیدکنندگان، ارگ بلقیس یا نارینقلعه است؛ دژی خشتی و مرتفع که از دور هم بهخوبی در چشمانداز محوطه دیده میشود. با این حال، ارزش این سایت باستانی فقط به ارگ خلاصه نمیشود و برای فهم بهتر آن باید به دیوارهای پیرامونی، مسیرهای شهری و بقایای معماری اطراف هم توجه کرد.
شهر تاریخی بلقیس کجاست و چه چیزی در آن دیده میشود؟
محوطه بلقیس در نزدیکی اسفراین و در پهنهای باز قرار دارد. شهر اسفراین در خراسان شمالی، در مسیر ارتباطی بخشهایی از خراسان با نواحی شمالی ایران شکل گرفته و همین موقعیت، در اهمیت تاریخی منطقه نقش داشته است.
در بازدید از محوطه، ارگ مرکزی، بخشهایی از بارو و برجهای دفاعی، بقایای فضاهای شهری و آثار معماری پراکنده دیده میشود. گستردگی محوطه باعث میشود تصویر شهر را از کنار هم گذاشتن همین عناصر به دست آورید، نه فقط از تماشای یک بنای سالم و مستقل.
ارگ بلقیس؛ دژ خشتی در قلب محوطه
ارگ بلقیس مهمترین سازه باقیمانده در این شهر تاریخی است. این دژ با خشت و گل ساخته شده و ساختار آن از مجموعهای از دیوارهای ضخیم، برجها و فضاهای داخلی تشکیل میشود؛ عناصری که کارکرد دفاعی و مدیریتی ارگ را نشان میدهند.
فرسایش طبیعی و گذشت زمان بخش زیادی از جزئیات بنا را از بین برده است، اما حجم بزرگ ارگ هنوز مقیاس و اهمیت آن را منتقل میکند. دیوارهای بلند و برجهای متعدد پیرامون دژ، نشان میدهند که ارگ فقط محل سکونت یک حاکم نبوده و در نظام دفاعی شهر جایگاه مهمی داشته است.
نام «نارینقلعه» در برخی معرفیها برای این دژ به کار میرود. ارتباط دادن نام بلقیس به ملکه سبا بیشتر در روایتهای محلی و نامگذاریهای رایج دیده میشود و نباید آن را بهعنوان مدرک قطعی درباره هویت سازندگان یا قدمت بنا تلقی کرد.
حصارها و بقایای شهر؛ چرا بازدید فقط به ارگ محدود نیست؟
شهر بلقیس در دوره رونق خود مجموعهای سازمانیافتهتر از یک دژ داشته است. بقایای حصار پیرامونی، برجهای دیدهبانی و نشانههای فضاهای شهری، از وجود برنامه دفاعی و تقسیمبندی معماری در این سکونتگاه خبر میدهند.
کاوشهای باستانشناسی در بخشهایی از محوطه، اطلاعاتی درباره معماری مسکونی، فضاهای عمومی و فعالیتهای روزمره ساکنان فراهم کرده است. بسیاری از این آثار در ارتفاع کمی از سطح زمین باقی ماندهاند؛ بنابراین ممکن است برای بازدیدکنندهای که با خواندن نقشه یا توضیح راهنما پیش نمیرود، در نگاه اول فقط به شکل برآمدگیهای خاکی دیده شوند.
- ارگ مرکزی و دیوارهای خشتی آن
- بخشهایی از حصار و برجهای دفاعی
- بقایای فضاهای مسکونی و شهری در پیرامون ارگ
- چشمانداز باز محوطه و ارتباط آن با دشت اطراف اسفراین
قدمت شهر بلقیس و سرگذشت آن
بلقیس از محوطههایی است که لایههای تاریخی آن به یک دوره محدود نمیشود. شواهد موجود، شکلگیری و رونق آن را در دورههای پیش از اسلام و سپس دورههای اسلامی نشان میدهد؛ با این حال، تاریخ دقیق هر بخش از محوطه را باید بر اساس نتایج کاوشها و مطالعات تخصصی سنجید.
این شهر در سدههای اسلامی اهمیت خود را حفظ کرد و بهتدریج بر اثر مجموعهای از عوامل، از جمله ناامنی، تغییر مسیرهای منطقهای و ویرانیهای تاریخی، رونق گذشته را از دست داد. نسبت دادن نابودی کامل شهر به یک حادثه واحد، تصویر سادهشدهای از تاریخ بلقیس است؛ محوطههای بزرگی مانند این معمولاً در چند مرحله دچار آسیب و ترک سکونت میشوند.
راهنمای بازدید خانوادگی از محوطه باستانی اسفراین
بازدید از شهر تاریخی بلقیس بیشتر شبیه قدمزدن در یک محوطه روباز است تا ورود به بنایی با مسیرهای کاملاً آماده. زمین در بخشهایی ناهموار است و همه قسمتها برای افراد کمتوان حرکتی یا کالسکه کودک مناسب نیست؛ بنابراین برنامهریزی باید با توجه به توان اعضای خانواده انجام شود.
برای تجربه بهتر، صبح یا ساعات نزدیک غروب را انتخاب کنید، بهخصوص در فصلهای گرم. کفش پیادهروی، آب، کلاه و پوشش مناسب در برابر آفتاب همراه داشته باشید و پیش از سفر درباره ساعت بازدید، وضعیت نگهداری محوطه و امکانات اطراف اسفراین اطلاعات روز را بررسی کنید.
دیوارهای خشتی و برجها در برابر تماس و بالا رفتن آسیبپذیرند. نزدیک شدن به بخشهای فرسوده، برداشتن قطعات خشت یا سنگ و نوشتن یادگاری، هم به اثر آسیب میزند و هم میتواند برای بازدیدکننده خطرساز باشد.
بلقیس را چگونه در برنامه سفر اسفراین قرار دهیم؟
اگر مقصد شما اسفراین است، بهتر است برای دیدن بلقیس زمانی جدا از بازدیدهای شهری در نظر بگیرید. گستردگی محوطه و نیاز به پیادهروی باعث میشود عجله کردن، بخش مهمی از تجربه را از بین ببرد.
پیش از ورود، درباره مسیرهای قابل استفاده و امکانات مورد نیاز خانواده تصمیم بگیرید؛ در محوطههای روباز باستانی نباید وجود سایه، سرویس بهداشتی یا فروشگاه را قطعی فرض کرد. رعایت حریم آثار و استفاده از راهنمای محلی یا توضیحات رسمی محوطه نیز به درک بهتر بقایای کمارتفاع کمک میکند.
جمعبندی: شهر تاریخی بلقیس فقط ارگی خشتی در نزدیکی اسفراین نیست؛ بقایای یک شهر گسترده با ساختار دفاعی و فضاهای شهری است. برای بازدید کاملتر، ارگ را در کنار حصارها و بقایای پیرامونی ببینید و چون محوطه روباز و تا حدی ناهموار است، زمان مناسب و تجهیزات ساده سفر خانوادگی را از قبل در نظر بگیرید.
