شهر زیرزمینی نوشآباد در شهر نوشآباد، نزدیک کاشان، مجموعهای از راهروها، اتاقکها و فضاهای زیرسطحی است که در منابع گردشگری با نام «اویی» شناخته میشود. این ساختار فقط یک جاذبهٔ عجیب برای تماشا نیست؛ نشانهای از راهکاری است که ساکنان منطقه برای پناه گرفتن و حفظ جان و دارایی خود در دورههای ناامن به کار میبردند.
مسیر بازدید در بخشهایی باریک و پلکانی میشود و تجربهٔ آن با دیدن یک بنای تاریخی معمولی تفاوت دارد. اگر با خانواده سفر میکنید، کفش مناسب، آب آشامیدنی و توجه به توان حرکتی کودکان و سالمندان را جدی بگیرید؛ ضمن اینکه ساعت کار و وضعیت دسترسی مجموعه ممکن است در زمانهای مختلف تغییر کند.
شهر زیرزمینی نوشآباد چگونه ساخته شده است؟
اویی در زیر بافت تاریخی نوشآباد شکل گرفته و از مجموعهای پیوسته از دالانها، اتاقها و ورودیهای زیرزمینی تشکیل میشود. این فضاها در دل زمین کنده شدهاند و شکل آنها بیشتر بر کارکرد دفاعی و پناهگاهی دلالت دارد تا سکونت دائمی به معنای امروزی.
در بخشهایی از مجموعه، مسیرها در چند تراز زیر زمین ادامه پیدا میکنند. راهروهای نسبتاً کمعرض، پیچوخمها، فضاهای مکث و چاهها یا مجراهای عمودی، حرکت در آن را از یک مسیر سادهٔ تونلی متفاوت میکند. بعضی از همین عناصر احتمالاً برای تهویه، جابهجایی یا دسترسی میان سطح زمین و طبقات پایینتر کاربرد داشتهاند؛ اما دربارهٔ کارکرد دقیق همهٔ اجزا نمیتوان با قطعیت یکسان نظر داد.
اویی؛ پناهگاه زیرزمینی یا محل زندگی؟
برداشت رایج این است که اویی برای پناه گرفتن مردم در برابر حمله و ناامنی ساخته یا گسترش داده شده است. طراحی مسیرها، ورودیهای محدود و امکان پنهان ماندن در زیر زمین، این تفسیر را تقویت میکند؛ بااینحال، تعیین تاریخ دقیق ساخت تمام بخشها آسان نیست.
در معرفیهای مختلف، پیشینهٔ مجموعه به دورههای پیش از اسلام و سپس دورههای تاریخی بعدی نسبت داده شده است. آنچه با اطمینان بیشتری میتوان گفت این است که اویی احتمالاً در یک مرحله ساخته نشده و در طول زمان تغییر کرده یا توسعه یافته است. بنابراین بهتر است آن را نتیجهٔ یک دورهٔ واحد یا یک نقشهٔ کاملاً یکپارچه معرفی نکنیم.
اصطلاح «شهر زیرزمینی» نیز بیشتر یک نام گردشگری برای توضیح گستردگی و پیچیدگی مجموعه است. اویی یک شهر کامل با خیابانها و خانههای معمولی نبوده، بلکه شبکهای از فضاهای زیرسطحی با کارکردهای دفاعی و پناهگاهی بوده است.
مسیر بازدید از شهر زیرزمینی نوشآباد
بازدید از بخش قابل دسترس اویی معمولاً با ورود از سطح زمین و حرکت در راهروهای کمارتفاع و باریک آغاز میشود. در طول مسیر، اختلاف سطح و پله وجود دارد و در بعضی قسمتها باید با دقت بیشتری حرکت کرد. همین ویژگی، دلیل اصلی جذابیت مجموعه و در عین حال مهمترین محدودیت آن برای برخی بازدیدکنندگان است.
بهتر است هنگام ورود عجله نکنید و فاصلهٔ خود را با گروههای جلو حفظ کنید. در مسیرهای باریک، توقف طولانی یا عکاسی بدون توجه به رفتوآمد دیگران، حرکت گروه را دشوار میکند. همچنین نباید به دیوارهها، بخشهای کندهشده یا عناصر تاریخی دست زد.
چیزهایی که در بازدید میبینید
- راهروهای زیرزمینی با عرض و ارتفاع متفاوت
- اتاقکها و فضاهای کوچک برای توقف یا پناه گرفتن
- پلهها و ارتباط میان ترازهای مختلف
- چاهها، مجراها و عناصر مرتبط با تهویه یا دسترسی
- نشانههایی از شیوهٔ کندوکار و سازگاری معماری با زمین
ممکن است همهٔ قسمتهای شناختهشدهٔ مجموعه در هر زمان برای عموم باز نباشد. بسته بودن بخشی از مسیر میتواند به دلایل ایمنی، حفاظت از بنا یا شرایط اجرایی مجموعه باشد و نباید آن را نشانهٔ ناقص بودن بازدید دانست.
نکات مهم برای بازدید خانوادگی از اویی
فضای زیرزمینی معمولاً از سطح شهر خنکتر و کمنورتر است، اما این موضوع به معنی بینیازی از آمادگی نیست. کف مسیر ممکن است ناهموار یا لغزنده باشد و تکیهگاهها و پلهها برای همهٔ افراد راحت نباشند.
- کفش بسته و راحت با اصطکاک مناسب بپوشید؛ صندلهای بدون بند یا کفش پاشنهدار انتخاب خوبی نیستند.
- برای کودکان خردسال، دستکم در بخشهای باریک و پلکانی، همراهی نزدیک داشته باشید.
- اگر کسی به فضای بسته، تاریکی یا ارتفاع پلهها حساس است، پیش از ورود دربارهٔ طول و شرایط مسیر از مسئولان مجموعه سؤال کند.
- کیف بزرگ، چمدان و وسایل دستوپاگیر را همراه نبرید؛ در راهروهای تنگ مزاحمت ایجاد میکنند.
- زمان کافی برای بازدید در نظر بگیرید و آن را با برنامهای فشرده و چند جاذبهٔ دور از هم ترکیب نکنید.
- از فلش دوربین، لمس دیوارهها و جدا کردن خاک یا قطعات سنگ خودداری کنید.
برای سالمندان یا افرادی که زانو درد، مشکل تعادل یا محدودیت حرکتی دارند، بررسی شرایط مسیر پیش از خرید بلیت اهمیت بیشتری دارد. حتی اگر ورود به مجموعه امکانپذیر باشد، همهٔ بخشهای آن الزاماً از نظر فیزیکی برای هر بازدیدکننده مناسب نیست.
چه زمانی برای رفتن به نوشآباد مناسبتر است؟
نوشآباد در نزدیکی کاشان قرار دارد و میتوان بازدید از اویی را با سفر به کاشان هماهنگ کرد. پاییز، زمستان و اوایل بهار معمولاً برای گشتوگذار در جاذبههای اطراف خوشایندترند؛ در تابستان، گرمای بیرون ممکن است برنامهٔ رفتوآمد را دشوار کند، هرچند فضای زیرزمین حالوهوای متفاوتی دارد.
پیش از حرکت، ساعت پذیرش، تعطیلی احتمالی و شرایط بازدید را از مرجع محلی یا مجموعه بررسی کنید. این اطلاعات ممکن است در روزهای تعطیل، مناسبتها یا فصلهای شلوغ تغییر کند و اتکا به ساعت کاری قدیمی میتواند برنامهٔ سفر را به هم بزند.
جمعبندی راهنمای بازدید از اویی
شهر زیرزمینی نوشآباد تجربهای متفاوت از تاریخ ایران است: شبکهای زیرسطحی با راهروهای باریک و چند تراز که احتمالاً برای پناه گرفتن و حفاظت در دورههای ناامن شکل گرفته و در گذر زمان تغییر کرده است. برای بازدیدی راحتتر، کفش مناسب بپوشید، توان حرکتی اعضای خانواده را بسنجید و ساعت کار و وضعیت مسیر را پیش از حرکت بررسی کنید.
