کمبود مس فقط با تغذیه ناکافی ایجاد نمی‌شود؛ اختلال جذب، جراحیهای گوارشی و مصرف طولانیمدت مکمل روی هم می‌توانند ذخایر این ماده معدنی را کاهش دهند. نشانه‌ها ممکن است شامل خستگی، رنگ‌پریدگی، کاهش گلبول‌های سفید، گزگز دست‌وپا یا اختلال تعادل باشند و گاهی با کمبود آهن یا ویتامین B۱۲ اشتباه شوند.
تشخیص کمبود مس بر اساس علائم به‌تنهایی ممکن نیست. پزشک معمولاً سابقه تغذیه و بیماریهای گوارشی را بررسی می‌کند و در صورت نیاز، آزمایش مس خون، سرولوپلاسمین و شمارش سلول‌های خونی را همراه با آزمایش‌های مرتبط درخواست می‌دهد. درمان هم باید علت اصلی را هدف بگیرد، نه اینکه صرفاً با مصرف خودسرانه مکمل انجام شود.
کمبود مس چه علائمی ایجاد می‌کند؟
مس در ساخت گلبول‌های قرمز، عملکرد سیستم عصبی، تولید انرژی، ساخت بافت همبند و فعالیت برخی آنزیم‌های دفاعی نقش دارد. به همین دلیل، علائم کمبود آن به شدت و مدت کمبود و همچنین علت زمینه‌ای بستگی دارد.
- خستگی، ضعف و رنگ‌پریدگی: کمبود مس میتواند به کمخونی منجر شود؛ این کمخونی همیشه با الگوی یکسانی در آزمایش خون دیده نمی‌شود.
- کاهش گلبول‌های سفید: پایین آمدن برخی سلول‌های دفاعی بدن ممکن است احتمال عفونت را افزایش دهد یا در آزمایش خون مشخص شود.
- علائم عصبی: گزگز و بی‌حسی دست‌وپا، ضعف عضلات، دشواری در راه رفتن یا اختلال تعادل از نشانه‌هایی هستند که به‌ویژه در کمبود طولانیمدت اهمیت دارند.
- تغییرات مو و پوست: شکنندگی مو یا تغییر رنگ مو ممکن است رخ دهد، اما این علائم اختصاصی نیستند و علت‌های شایع‌تری هم دارند.
- اختلالات استخوانی: در کمبود شدید یا طولانیمدت، سلامت استخوان‌ها نیز ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرد.
علائم عصبی همیشه با اصلاح کمخونی برطرف نمی‌شوند و ممکن است در صورت تأخیر درمان، طولانی شوند. ضعف پیشرونده، اختلال تازه در راه رفتن، بی‌حسی گسترده یا خستگی شدید باید توسط پزشک ارزیابی شود.
علت کمبود مس چیست؟
در بیشتر افراد، کمبود مس به‌دلیل یک وعده غذایی خاص ایجاد نمی‌شود؛ مسئله معمولاً به جذب ناکافی، نیازهای ویژه یا مصرف نامتناسب مکمل‌ها مربوط است.
اختلال جذب و جراحیهای گوارشی
جراحی بای‌پس معده و برخی جراحیهای کاهش وزن می‌توانند جذب مس را کاهش دهند. بیماری‌هایی مانند سلیاک، بیماری التهابی روده یا مشکلات طولانیمدت روده نیز در بعضی افراد با سوءجذب مواد معدنی همراه می‌شوند.
مصرف طولانیمدت روی
مقدار بالای روی میتواند با مس برای جذب در روده رقابت کند. این وضعیت بیشتر در کسانی دیده میشود که بدون نظارت، برای مدت طولانی از مکملهای روی یا فرآورده‌های حاوی روی با دوز بالا استفاده میکنند؛ بنابراین هر مکملی که برای سرماخوردگی، پوست یا مو مصرف میشود باید از نظر مقدار روی بررسی شود.
رژیم غذایی بسیار محدود
رژیم‌هایی که برای مدت طولانی تنوع کمی دارند یا بخش زیادی از منابع پروتئینی، حبوبات، مغزها و غلات کامل را حذف میکنند، ممکن است دریافت مس را پایین بیاورند. در افراد سالمی که رژیم متنوع دارند، کمبود شدید مس به‌تنهایی کمتر دیده میشود.
کمبود مس چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک ابتدا علائم، داروها و مکمل‌ها، سابقه جراحی یا بیماری گوارشی و الگوی غذایی را بررسی می‌کند. سپس ممکن است آزمایش‌های زیر را درخواست دهد:
- مس سرم و سرولوپلاسمین؛
- شمارش کامل سلول‌های خون برای بررسی کمخونی و تعداد گلبول‌های سفید؛
- سطح روی، آهن، ویتامین B۱۲ و فولات برای بررسی علت‌های مشابه یا هم‌زمان؛
- آزمایش‌های تکمیلی بر اساس علائم، سابقه بیماری و وضعیت کبد یا دستگاه گوارش.
نتیجه مس خون به‌تنهایی تشخیص قطعی نیست. التهاب، بارداری، مصرف برخی داروها و تغییرات هورمونی می‌توانند روی بعضی شاخص‌های مس اثر بگذارند؛ به همین دلیل تفسیر آزمایش باید در کنار معاینه و سایر نتایج انجام شود.
درمان کمبود مس چگونه انجام میشود؟
درمان به علت و شدت کمبود بستگی دارد. پزشک ممکن است مکمل مس خوراکی تجویز کند و در کمبود شدید یا زمانی که جذب خوراکی کافی نیست، درمان تزریقی را در محیط درمانی در نظر بگیرد. مقدار مصرف را نمی‌توان برای همه یکسان تعیین کرد.
اگر کمبود به مصرف زیاد روی مربوط باشد، پزشک درباره کاهش یا قطع آن مکمل تصمیم می‌گیرد. در صورت وجود سوءجذب، درمان بیماری گوارشی و پیگیری آزمایش خون اهمیت دارد. در علائم عصبی یا کمخونی قابل توجه، شروع درمان نباید صرفاً به تغییر رژیم غذایی موکول شود.
مکمل مس را خودسرانه مصرف نکنید. مس اضافی میتواند برای کبد و دستگاه گوارش آسیب‌زا باشد. افراد مبتلا به بیماریهای کبدی یا اختلالاتی مانند بیماری ویلسون باید پیش از مصرف هر فرآورده حاوی مس با پزشک متخصص مشورت کنند.
چه غذاهایی مس دارند؟
برای بیشتر افراد، رژیم متنوع میتواند نیاز روزانه به مس را تأمین کند. منابع غذایی مناسب شامل این موارد هستند:
- صدف‌ها و برخی غذاهای دریایی؛
- جگر و گوشت‌ها، با توجه به مقدار مصرف و شرایط سلامت فرد؛
- مغزها و دانه‌ها، به‌ویژه بادام، بادام‌زمینی، کنجد و تخمه‌ها؛
- حبوبات مانند عدس و لوبیا؛
- غلات کامل و فرآورده‌های تهیه‌شده از آن‌ها؛
- کاکائو و شکلات تلخ در مقدار متعادل.
برای بزرگسالان، نیاز معمول روزانه به مس حدود ۹۰۰ میکروگرم است؛ این نیاز در بارداری و شیردهی افزایش می‌یابد. عدد نیاز روزانه با حد بالای مجاز مصرف مکمل یکسان نیست و افزایش خودسرانه مقدار مصرف برای درمان خستگی یا کمخونی ایمن نیست.
تفاوت کمبود مس با کمبود آهن و ویتامین B۱۲
هر سه وضعیت می‌توانند با خستگی، ضعف یا کمخونی همراه شوند، اما درمانشان یکسان نیست. کمبود مس گاهی هم‌زمان با کاهش گلبول‌های سفید و علائم عصبی دیده میشود و کمخونی آن میتواند از نظر آزمایشگاهی شبیه کمبود آهن یا B۱۲ باشد.
به همین دلیل، مصرف آهن یا B۱۲ بدون مشخص شدن علت ممکن است مشکل اصلی را پنهان کند یا درمان را به تأخیر بیندازد. اگر کمخونی با درمان معمول برطرف نمی‌شود، بررسی داروها، جذب مواد غذایی، سطح روی و مس میتواند به تشخیص دقیق‌تر کمک کند.
جمع‌بندی
کمبود مس میتواند به کمخونی، کاهش گلبول‌های سفید و علائم عصبی منجر شود، اما نشانه‌های آن اختصاصی نیستند. جراحی یا بیماری گوارشی، رژیم محدود و مصرف طولانیمدت روی از علت‌های مهم‌اند. تشخیص با ترکیب علائم و آزمایشها انجام میشود و درمان باید زیر نظر پزشک، همراه با اصلاح علت زمینه‌ای و پرهیز از مصرف خودسرانه مکمل باشد.
