کمبود روی همیشه با یک نشانه مشخص ظاهر نمی‌شود؛ اما ریزش مو، دیر خوب شدن زخم‌ها، کاهش اشتها، تغییر حس چشایی یا بویایی و عفونت‌های مکرر می‌توانند زنگ هشدار باشند. شدت علائم به مقدار کمبود و مدت آن بستگی دارد و بسیاری از این نشانه‌ها در بیماریهای دیگر هم دیده می‌شوند.
روی یا زینک برای عملکرد سیستم ایمنی، ساخت DNA و پروتئین، ترمیم بافت، رشد کودکان و حفظ حس چشایی و بویایی لازم است. بهترین راه تشخیص، کنار هم گذاشتن علائم، وضعیت تغذیه، سابقه بیماری و در صورت نیاز آزمایش است؛ نه شروع خودسرانه قرص زینک.
کمبود روی چه علائمی دارد؟
کمبود خفیف ممکن است علامت واضحی نداشته باشد. وقتی کمبود شدیدتر یا طولانی‌مدت شود، علائم زیر بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرند:
- کاهش اشتها یا تغییر حس چشایی و بویایی
- دیر خوب شدن زخم‌ها و آسیب‌پذیری بیشتر در برابر عفونت‌ها
- ریزش مو یا تغییر وضعیت پوست و ایجاد التهاب پوستی
- اسهال، به‌ویژه در برخی کودکان
- کاهش رشد در کودکان و نوجوانان یا تأخیر در بلوغ
- کاهش انرژی و احساس ناخوشی عمومی
این فهرست به معنی تشخیص قطعی نیست. برای مثال، ریزش مو میتواند به کم‌خونی، مشکلات تیروئید، استرس، تغییرات هورمونی یا کمبودهای دیگر مربوط باشد. همین موضوع درباره خستگی و عفونت‌های مکرر هم صدق میکند.
علت کمبود روی چیست؟
کمبود روی معمولاً از یکی از دو مسیر ایجاد میشود: دریافت ناکافی از غذا یا جذب ناکافی در بدن. رژیم غذایی بسیار محدود، حذف طولانی‌مدت گروه‌های غذایی و مصرف کم منابع پروتئینی میتواند دریافت روی را پایین بیاورد.
بعضی بیماری‌ها نیز خطر کمبود را بیشتر می‌کنند؛ از جمله بیماری سلیاک، بیماریهای التهابی روده، اسهال مزمن و برخی جراحی‌های کاهش وزن که جذب مواد مغذی را تغییر می‌دهند. مصرف زیاد الکل و برخی شرایط همراه با سوءتغذیه نیز میتواند نقش داشته باشد.
نیاز بدن در دوران بارداری، شیردهی، رشد سریع کودکان و نوجوانان بیشتر است. افراد گیاه‌خوار هم باید به کیفیت و تنوع منابع غذایی توجه ویژه داشته باشند، چون فیتات موجود در حبوبات، مغزها و غلات کامل میتواند جذب روی را کاهش دهد؛ هرچند این غذاها همچنان منابع ارزشمندی در یک رژیم متعادل هستند.
بهترین منابع غذایی روی کدام‌اند؟
روی در غذاهای حیوانی معمولاً جذب بهتری دارد، اما با ترکیب درست غذاهای گیاهی هم می‌توان دریافت مناسبی داشت. منابع قابل استفاده در برنامه غذایی خانواده عبارت‌اند از:
- گوشت قرمز کم‌چرب، مرغ و ماهی
- تخم‌مرغ و لبنیات
- عدس، نخود، لوبیا و سویا
- مغزها و دانهها، به‌ویژه تخمه کدو، کنجد و بادام
- نان و غلات کامل
برای استفاده بهتر از روی منابع گیاهی، حبوبات را پیش از پخت بخیسانید و آب آن را دور بریزید. پخت کامل و روش‌هایی مانند جوانه‌زنی یا تخمیر می‌توانند مقدار فیتات را کاهش دهند، اما این روش‌ها جذب روی را به سطح منابع حیوانی نمی‌رسانند.
تنوع مهم‌تر از تکیه بر یک ماده غذایی است. یک وعده شامل حبوبات، غلات، سبزیجات و منبعی مانند تخم‌مرغ، لبنیات یا گوشت میتواند از نظر تغذیه‌ای متعادل‌تر از مصرف مداوم یک خوراکی واحد باشد.
نیاز روزانه به روی چقدر است؟
مقدار نیاز به سن، جنسیت و وضعیت فیزیولوژیک بستگی دارد. به‌طور معمول، نیاز روزانه بزرگسالان حدود ۸ میلی‌گرم برای زنان و ۱۱ میلی‌گرم برای مردان در نظر گرفته میشود؛ نیاز در بارداری و شیردهی و همچنین دوران رشد متفاوت است.
این اعداد به معنی آن نیستند که همه افراد باید قرص روی مصرف کنند. دریافت بیش از حد، به‌خصوص از مکمل‌ها، میتواند تهوع و ناراحتی گوارشی ایجاد کند و در مصرف طولانی‌مدت جذب مس را کاهش دهد. مکمل‌های حاوی روی ممکن است با بعضی آنتی‌بیوتیک‌ها و داروها تداخل داشته باشند؛ فاصله زمانی یا نوع مکمل باید با نظر پزشک یا داروساز مشخص شود.
تشخیص کمبود روی چگونه انجام میشود؟
هیچ علامت منفردی کمبود روی را ثابت نمی‌کند. پزشک درباره رژیم غذایی، کاهش وزن، مشکلات گوارشی، بیماریهای زمینهای و داروهای مصرفی سؤال میکند و در صورت لزوم آزمایش روی خون را درخواست میدهد.
نتیجه آزمایش باید با وضعیت بالینی تفسیر شود، چون سطح روی خون میتواند تحت تأثیر زمان نمونه‌گیری، التهاب، بیماری و دریافت اخیر غذا قرار بگیرد. بنابراین بهتر است پیش از آزمایش یا بعد از مشاهده یک نتیجه مرزی، بدون مشورت متخصص مکمل را شروع یا قطع نکنید.
چه زمانی مراجعه به پزشک لازم است؟
اگر ریزش موی مداوم، اسهال طولانی، کاهش وزن، زخم‌هایی که دیر ترمیم می‌شوند، عفونت‌های مکرر یا اختلال رشد کودک وجود دارد، بررسی پزشکی لازم است. این علائم ممکن است به کمبود روی مربوط باشند، اما گاهی نشانه بیماری یا کمبود دیگری هستند.
در بارداری، شیردهی، بیماریهای گوارشی، سابقه جراحی لاغری یا رژیم‌های بسیار محدود، بهتر است نیاز به مکمل با نظر پزشک یا متخصص تغذیه ارزیابی شود. برای کودکان نیز مصرف شربت یا قرص زینک بدون تعیین دوز مناسب توصیه نمی‌شود.
جمع‌بندی کمبود روی
کمبود روی میتواند بر ایمنی، ترمیم زخم، پوست و مو، چشایی و رشد اثر بگذارد؛ اما علائم آن اختصاصی نیستند. افزودن متعادل گوشت، تخم‌مرغ، لبنیات، حبوبات، مغزها و دانهها به برنامه غذایی معمولاً قدم اول است و مکمل فقط در صورت نیاز واقعی و با راهنمایی متخصص باید مصرف شود.
