خواص شیرینبیان و موارد مصرف آن فقط به شیرین‌کردن دمنوش محدود نمیشود. ریشه این گیاه در برخی فرآوردههای گیاهی، ترکیبات ضدسرفه، محصولات گوارشی و صنایع غذایی به‌عنوان طعم‌دهنده به کار می‌رود؛ بااین‌حال، اثر درمانی آن به نوع فرآورده و مقدار گلیسیریزین موجود بستگی دارد.
شیرینبیان ممکن است برای تسکین موقت تحریک گلو یا برخی ناراحتی‌های گوارشی استفاده شود، اما مصرف زیاد یا طولانی‌مدت آن می‌تواند فشارخون را بالا ببرد و پتاسیم خون را کاهش دهد. بنابراین «گیاهی بودن» آن به معنی بی‌خطر بودن برای همه نیست و افراد دارای بیماری زمینه‌ای یا مصرف‌کننده دارو باید محتاط باشند.
خواص شیرینبیان و موارد مصرف آن چیست؟
شیرینبیان از ریشه گیاه Glycyrrhiza glabra به دست می‌آید. ترکیب شاخص آن گلیسیریزین است؛ ماده‌ای که شیرینی زیادی دارد و می‌تواند بر تعادل آب و املاح بدن اثر بگذارد. بخش قابل‌توجهی از کاربردهای این گیاه به استفاده سنتی و فرمولاسیون محصولات مربوط است، نه اثبات قطعی یک درمان پزشکی.
مهم‌ترین موارد استفاده از شیرینبیان عبارت‌اند از:
- طعم‌دهی به بعضی دمنوش‌ها، آب‌نبات‌ها و فرآوردههای غذایی
- استفاده در برخی شربت‌ها و فرآوردههای گیاهی برای تسکین موقت سرفه یا تحریک گلو
- به‌کارگیری در بعضی محصولات گوارشی برای ناراحتی‌هایی مانند سوزش معده یا سوءهاضمه
- استفاده از عصاره یا پودر ریشه در فرآوردههای گیاهی و آرایشی
این کاربردها یکسان نیستند؛ برای نمونه، مقدار و ترکیبات موجود در یک آب‌نبات با عصاره غلیظ یا مکمل کپسولی قابل مقایسه نیست.
شیرینبیان برای معده و گلو چه کاربردی دارد؟
در طب سنتی، ریشه شیرینبیان برای آرام‌کردن ناراحتی‌های گوارشی و نرم‌کردن گلو به کار رفته است. برخی مطالعات نیز احتمال اثر محافظتی یا ضدالتهابی آن را بررسی کرده‌اند، اما نتایج درباره درمان رفلاکس، زخم معده یا سوءهاضمه قطعی و قابل تعمیم به همه محصولات نیست.
نوعی فرآورده به نام DGL یا شیرینبیان بدون گلیسیریزین، برای برخی علائم گوارشی تولید می‌شود. حذف گلیسیریزین می‌تواند بخشی از نگرانی‌های مرتبط با افزایش فشارخون و احتباس مایعات را کاهش دهد، اما این فرآورده را نباید خودسرانه جایگزین درمان رفلاکس، زخم یا عفونت معده دانست.
در فرآوردههای مخصوص گلو و سرفه نیز شیرینبیان ممکن است به دلیل طعم و ویژگی‌های پوشاننده به کار برود. اگر گلودرد شدید است، بیش از چند روز ادامه دارد، با تب یا تنگی نفس همراه است یا سرفه مزمن وجود دارد، بررسی علت مهم‌تر از ادامه مصرف یک دمنوش گیاهی است.
مصرف شیرینبیان در دمنوش و غذا
ریشه خشک‌شده شیرینبیان معمولاً به مقدار کم در دمنوش‌ها یا ترکیب‌های گیاهی استفاده می‌شود. طعم آن بسیار شیرین است و مقدار کمی از آن می‌تواند مزه نوشیدنی را تغییر دهد. در محصولات غذایی آماده، شیرینبیان ممکن است فقط نقش طعم‌دهنده داشته باشد و مقدار مصرف‌شده با مکمل‌های غلیظ متفاوت باشد.
برای مصرف خانگی، چند نکته اهمیت دارد:
- از مصرف روزانه و طولانی‌مدت دمنوش یا پودر شیرینبیان بدون نظر متخصص خودداری کنید.
- برچسب فرآورده را بخوانید؛ نام‌هایی مانند عصاره شیرینبیان یا گلیسیریزین نشان می‌دهند محصول فقط یک ادویه معمولی نیست.
- اگر چند محصول گیاهی هم‌زمان مصرف می‌کنید، احتمال تکرار ترکیبات و افزایش مقدار دریافت‌شده را در نظر بگیرید.
- شیرینبیان را با گیاهان دیگر، بهویژه در ترکیبات ناشناخته، بی‌خطر فرض نکنید.
عوارض و محدودیت‌های مصرف شیرینبیان
گلیسیریزین می‌تواند در مصرف زیاد یا طولانی‌مدت باعث نگه‌داشتن آب و سدیم در بدن و کاهش پتاسیم شود. پیامد احتمالی آن افزایش فشارخون، ورم، ضعف عضلانی، سردرد یا تپش قلب است. شدت خطر به مقدار مصرف، مدت استفاده، وضعیت سلامت فرد و ترکیب فرآورده بستگی دارد.
مصرف شیرینبیان باید در شرایط زیر با نظر پزشک انجام شود یا کنار گذاشته شود:
- فشارخون بالا، نارسایی قلبی یا سابقه ورم و احتباس مایعات
- بیماری کلیه، بیماری کبد یا پایین بودن پتاسیم خون
- بارداری و شیردهی
- مصرف داروهای ادرارآور، کورتونی، برخی داروهای قلب و فشارخون یا داروهایی که بر پتاسیم اثر می‌گذارند
اگر پس از مصرف شیرینبیان دچار تپش قلب، ضعف قابل‌توجه، ورم، سردرد شدید یا افزایش فشارخون شدید، مصرف را متوقف کنید و برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید. این مطلب جایگزین تشخیص و توصیه پزشک نیست.
آیا شیرینبیان برای همه مناسب است؟
خیر. تفاوت میان مصرف گهگاهی یک مقدار کم در خوراکی و مصرف منظم عصاره یا مکمل اهمیت زیادی دارد. افراد سالم نیز نباید از فرآوردههای غلیظ شیرینبیان برای مدت طولانی استفاده کنند، چون مقدار واقعی گلیسیریزین در محصولات مختلف یکسان نیست.
در کودکان، سالمندان و افرادی که چند دارو مصرف می‌کنند، احتیاط بیشتری لازم است. برای این گروه‌ها انتخاب فرآورده، مقدار مصرف و طول دوره بهتر است با پزشک یا داروساز هماهنگ شود.
جمع‌بندی خواص شیرینبیان و موارد مصرف آن
شیرینبیان بیشتر به‌عنوان طعم‌دهنده و گیاه مورد استفاده در برخی فرآوردههای گوارشی، گلو و سرفه شناخته می‌شود. شواهد درباره فواید درمانی آن محدود یا وابسته به نوع محصول است و نمی‌توان آن را درمان قطعی رفلاکس، زخم معده یا بیماری‌های دیگر دانست. مصرف کوتاه‌مدت و کم‌مقدار نیز برای افراد دارای فشارخون، بیماری قلبی یا کلیوی، اختلال پتاسیم، بارداری و مصرف داروهای خاص باید با نظر متخصص انجام شود.
