از همان روزهای اول بارداری، یکی از بحثهای شیرین خانواده شروع میشود: «فکر میکنی بچه شبیه کی میشه؟» یکی میگوید چشمهایش به مادر میرود، دیگری مطمئن است بینی پدر را به ارث میبرد و مادربزرگ هم امیدوار است نوهاش موهای او را داشته باشد!
اما واقعاً بچه بیشتر به پدر میرود یا مادر؟
پاسخ کوتاه این است که کودک از هر دو والد اطلاعات ژنتیکی دریافت میکند، اما قرار نیست نیمی از صورتش شبیه پدر و نیم دیگر شبیه مادر باشد. ترکیب ژنها میتواند باعث شود یک ویژگی به یکی از والدین، ویژگی دیگر به والد دیگر و بعضی خصوصیات حتی به نسلهای قبل شباهت داشته باشند.
بچه چند درصد به پدر و چند درصد به مادر میرود؟
کودک در حالت معمول نیمی از DNA هستهای خود را از پدر و نیمی را از مادر دریافت میکند. بااینحال، این موضوع به معنی شباهت ظاهری ۵۰ درصدی به هرکدام نیست.
ممکن است کودکی چشمهای مادر، فرم صورت پدر و رنگ موی پدربزرگش را داشته باشد. خواهر و برادرهای یک خانواده هم با وجود داشتن والدین یکسان، میتوانند از نظر ظاهری کاملاً متفاوت باشند.
علت این تفاوت، ترکیبهای گوناگون ژنتیکی است که هر فرزند به ارث میبرد.
جدول ویژگیهای ارثی کودک؛ چه چیزی به پدر میرود و چه چیزی به مادر؟
ویژگی کودک | نقش ژنتیک | آیا قابل پیشبینی قطعی است؟ |
|---|---|---|
رنگ چشم | ژنهای هر دو والد | خیر |
رنگ مو | ژنهای هر دو والد | خیر |
حالت موی صاف یا فر | چندین ژن | خیر |
قد | ژنتیک همراه با تغذیه و شرایط رشد | خیر |
رنگ پوست | چندین ژن مؤثر بر رنگدانه | خیر |
فرم بینی و صورت | ترکیب عوامل ژنتیکی | خیر |
گروه خونی | الگوهای مشخص وراثت | در بسیاری از ترکیبها میتوان حالتهای ممکن را تعیین کرد |
بعضی بیماریهای ژنتیکی | بسته به نوع بیماری و الگوی وراثت | نیازمند بررسی تخصصی |
بیشتر ویژگیهای ظاهری پیچیدهاند و نمیتوان آنها را با قانون ساده «ژن پدر قویتر است» یا «ژن مادر غالب است» توضیح داد.
رنگ چشم بچه به پدر میرود یا مادر؟
رنگ چشم یکی از جذابترین ویژگیهایی است که والدین درباره آن کنجکاوند.
اگر مادر چشم قهوهای و پدر چشم سبز داشته باشد، آیا بچه چشم قهوهای میشود؟ اگر هر دو چشم قهوهای داشته باشند، ممکن است فرزندشان چشم آبی شود؟
رنگ چشم کودک به چندین ژن وابسته است و نمیتوان آن را فقط با نگاه کردن به رنگ چشم والدین بهطور قطعی تعیین کرد.
ژنهای مرتبط با تولید و تنظیم ملانین، رنگدانه موجود در عنبیه، در شکلگیری رنگ چشم نقش دارند. به همین دلیل ممکن است رنگ چشم کودک با هر دو والد متفاوت باشد.
آیا چشم رنگی از پدربزرگ و مادربزرگ به ارث میرسد؟
بله، ممکن است ترکیب ژنهایی که در نسلهای قبل وجود داشتهاند، در کودک باعث ایجاد رنگ چشم متفاوتی شود.
البته چشم آبی یا سبز داشتن پدربزرگ و مادربزرگ، چشمرنگی شدن نوه را تضمین نمیکند.
رنگ موی بچه به کی میرود؟
رنگ موی کودک هم به ژنهای هر دو والد وابسته است. میزان و نوع رنگدانه ملانین در ایجاد موهای مشکی، قهوهای، بلوند و قرمز نقش دارد.
ممکن است پدر و مادر هر دو موی تیره داشته باشند، اما کودک با موهای روشنتری متولد شود. همچنین رنگ موی بعضی کودکان با افزایش سن تغییر میکند و تیرهتر میشود.
موی فر بچه به پدر میرود یا مادر؟
حالت مو نیز ویژگی پیچیدهای است. ممکن است کودک موهای فر مادر، موهای صاف پدر یا حالتی بین این دو را داشته باشد.
پس نمیتوان گفت اگر یکی از والدین موی فر دارد، فرزند حتماً موفر خواهد شد.
قد بچه به پدر میرود یا مادر؟
قد کودک تحت تأثیر ژنهای هر دو والد است، اما برخلاف بعضی ویژگیهای ظاهری، شرایط رشد نیز نقش مهمی دارد.
تغذیه مناسب، سلامت عمومی، خواب و شرایط رشد میتوانند بر رسیدن کودک به ظرفیت رشد خود تأثیر بگذارند.
به همین دلیل، قد بلند بودن پدر یا مادر بهتنهایی تضمین نمیکند که فرزند هم در بزرگسالی قدبلند شود. همچنین ممکن است خواهر و برادرهای یک خانواده قد متفاوتی داشته باشند.
بینی، لب و فرم صورت بچه به کی میرود؟
شباهت صورت معمولاً چیزی نیست که بتوان آن را به یک ژن نسبت داد.
فرم بینی، چانه، لبها، گونهها و ساختار کلی صورت از ترکیب عوامل ژنتیکی شکل میگیرند. به همین دلیل ممکن است اطرافیان در سنین مختلف، کودک را شبیه افراد متفاوتی از خانواده بدانند.
از طرف دیگر، چهره نوزاد در طول رشد تغییر میکند. بنابراین شباهتی که در روزهای نخست تولد دیده میشود، لزوماً در کودکی و نوجوانی به همان شکل باقی نمیماند.
چرا بچه گاهی شبیه پدربزرگ یا مادربزرگ میشود؟
شاید شنیده باشید که میگویند: «این بچه کپی پدربزرگشه!»
این اتفاق عجیب نیست. پدر و مادر خودشان ژنهایی را از والدینشان دریافت کردهاند و بخشی از آن اطلاعات ژنتیکی میتواند به نسل بعد منتقل شود.
در نتیجه، ممکن است ویژگیای در کودک دیده شود که در ظاهر پدر و مادر چندان مشخص نیست، اما در یکی از پدربزرگها یا مادربزرگها دیده میشود.
بااینحال، نمیتوان صرفاً از روی شباهت ظاهری مشخص کرد یک ویژگی دقیقاً از کدام فرد خانواده به ارث رسیده است.
آیا هوش و شخصیت بچه هم ارثی است؟
ژنها میتوانند در برخی ویژگیهای شناختی و رفتاری نقش داشته باشند، اما این ویژگیها مانند رنگ چشم نیستند که بتوان آنها را صرفاً از روی ظاهر والدین حدس زد.
محیط خانواده، آموزش، تجربههای زندگی و عوامل متعدد دیگر نیز در رشد کودک نقش دارند.
پس جملههایی مانند «هوش بچه فقط به مادر میرود» یا «اخلاق بچه حتماً شبیه پدر میشود» توضیح علمی دقیقی از این ویژگیهای پیچیده نیستند.
چه ویژگیهایی فقط از مادر یا فقط از پدر منتقل میشوند؟
بیشتر ویژگیهای ظاهری نتیجه اطلاعات ژنتیکی هر دو والد هستند؛ بااینحال، برخی بخشهای وراثت الگوی ویژهای دارند.
برای مثال، DNA میتوکندریایی در حالت معمول از مادر منتقل میشود. همچنین کروموزوم Y از پدر به فرزند پسری که آن را دریافت میکند، منتقل میشود.
اما این موارد به معنی آن نیست که رنگ چشم، قد یا فرم صورت فقط از یکی از والدین به ارث میرسد.
آیا میتوان قبل از تولد فهمید بچه شبیه چه کسی میشود؟
سونوگرافی میتواند اطلاعاتی درباره رشد و برخی ساختارهای بدن جنین ارائه دهد، اما نمیتواند بهطور قطعی مشخص کند که کودک پس از تولد چقدر شبیه پدر یا مادر خواهد بود.
حتی پس از تولد هم ظاهر کودک در ماهها و سالهای بعد تغییر میکند.
اگر در دوران بارداری هستید و میخواهید مراحل رشد فرزندتان را دنبال کنید، از ابزارهای فمیلیمگ استفاده کنید:
برای آشنایی با باورهای رایج و تفاوت آنها با واقعیت علمی، مقاله باورهای عامیانه درباره بارداری و جنسیت جنین را نیز بخوانید.
جمعبندی
بچه نه لزوماً بیشتر به پدر میرود و نه لزوماً به مادر. هر کودک ترکیب منحصربهفردی از اطلاعات ژنتیکی والدینش را دریافت میکند و ممکن است بعضی ویژگیهای او یادآور نسلهای قبل خانواده باشد.
رنگ چشم، رنگ مو، فرم صورت و قد همگی میتوانند تحت تأثیر وراثت باشند، اما بیشتر این ویژگیها را نمیتوان با یک جدول ساده و بهطور قطعی پیشبینی کرد.
شاید همین غیرقابلپیشبینی بودن است که دیدن چهره نوزاد برای خانواده را به یکی از شیرینترین لحظهها تبدیل میکند.
منابع
