وقتی حرف از سلامت روان بچه‌ها می‌شود معمولاً ذهنمان می‌رود سمت مدرسه، دوستان، فضای مجازی یا اتفاق‌هایی که ممکن است برایشان بیفتد. اما یک بخش مهم ماجرا خیلی نزدیک‌تر از چیزی است که فکر میکنیم: خانواده
خانه اولین محیطی است که کودک در آن یاد می‌گیرد به دیگران اعتماد کند، احساساتش را بشناسد، درباره مشکلاتش حرف بزند و با استرس و اختلاف کنار بیاید. به همین دلیل، کیفیت رابطه‌هایی که کودک در خانواده تجربه می‌کند میتواند روی سلامت روان و رشد اجتماعی و عاطفی او تأثیر بگذارد.
اما این یعنی والدین باید همیشه کامل و بی‌نقص رفتار کنند؟ اصلاً! هیچ خانواده‌ای بدون اختلاف و روزهای سخت نیست. چیزی که اهمیت دارد، نوع رابطه و فضایی است که در مجموع برای کودک ساخته می‌شود.
۱. احساس امنیت، یکی از پایه‌های سلامت روان کودک است
کودک برای رشد سالم فقط به غذا، لباس و مدرسه خوب نیاز ندارد؛ به این احساس هم نیاز دارد که خانه برایش محیطی امن و قابل پیش‌بینی است.
وقتی کودک بداند در زمان ناراحتی یا ترس میتواند به یک بزرگسال قابل اعتماد مراجعه کند، راحت‌تر احساساتش را بیان می‌کند و برای حل مشکلات کمک می‌گیرد.
رابطه گرم و پاسخگو میان کودک و مراقب میتواند به شکل‌گیری دلبستگی سالم کمک کند؛ این رابطه از پایه‌های رشد اجتماعی، عاطفی و شناختی کودک محسوب می‌شود.
این امنیت لزوماً به معنی این نیست که هیچ اختلافی در خانه وجود نداشته باشد. مهم‌تر این است که کودک احساس کند دوست داشته می‌شود، شنیده می‌شود و در زمان نیاز تنها نمی‌ماند.
۲. رابطه خوب با والدین، از «والد کامل بودن» مهم‌تر است
خیلی از والدین فکر می‌کنند برای سلامت روان فرزندشان باید همیشه بهترین تصمیم را بگیرند. در حالی که رابطه سالم بیشتر از اینکه به کامل بودن والدین وابسته باشد، به کیفیت ارتباط آنها با کودک مربوط است.
گوش دادن، توجه کردن، نشان دادن محبت و جدی گرفتن احساسات کودک میتواند به او پیام مهمی بدهد:
«احساسات من مهم هستند و می‌توانم درباره‌شان حرف بزنم.»
پس گاهی به جای اینکه سریع راه‌حل ارائه کنیم، کافی است چند دقیقه واقعاً به حرف کودک گوش بدهیم.
۳. قانون داشتن با سختگیری فرق دارد
کودک به آزادی نیاز دارد اما در عین حال داشتن قوانین مشخص میتواند به او احساس امنیت و ساختار بدهد.
مثلاً قوانین مشخص درباره ساعت خواب، استفاده از وسایل دیجیتال یا مسئولیت‌های خانه، اگر متناسب با سن کودک و با ثبات اجرا شوند، قابل پیش‌بینی بودن محیط را بیشتر می‌کنند.
اما یک تفاوت مهم وجود دارد: قانون گذاشتن با ترساندن و تحقیر کردن فرق دارد.
رابطه والد و کودک در کنار وجود محدودیت‌های مناسب، همراه با توضیح و گفت‌وگو درباره دلیل قوانین باشد.
مثلاً به جای اینکه بگوییم:
«چون من می‌گم!»
می‌توانیم توضیح دهیم:
«قراره ساعت خوابت مشخص باشه چون بدنت برای رشد و استراحت به خواب کافی نیاز داره.»
۴. بچه‌ها فقط حرف‌های ما را نمی‌شنوند؛ فضای خانه را هم تجربه می‌کنند
گاهی والدین فکر می‌کنند تا وقتی مستقیماً با فرزندشان دعوا نکرده‌اند اختلاف‌های خانوادگی روی او تأثیری ندارد. اما فضای کلی خانه هم برای کودک مهم است.
تنش دائمی، بی‌ثباتی، ترس یا رابطه‌های ناسالم میتواند محیط رشد کودک را تحت تأثیر قرار دهد. در مقابل خانواده‌ی سالم، روابط امن، باثبات و حمایتگر از عوامل محافظتی مهم برای سلامت و بهزیستی کودکان محسوب می‌شوند.
این موضوع به این معنی نیست که والدین نباید جلوی فرزندشان هیچ‌وقت اختلاف داشته باشند. اختلاف نظر بخشی طبیعی از روابط انسانی است. مهم این است که کودک دائماً در معرض فضای پرتنش قرار نگیرد و در خانه احساس ناامنی نکند.
۵. «حرف زدن» میتواند از خیلی از مشکلات جلوگیری کند
یکی از مهم‌ترین کارهایی که والدین میتوانند انجام دهند، ساختن فضایی است که کودک بتواند بدون ترس درباره مشکلاتش حرف بزند؛ یک خانواده شاد و آرام.
ممکن است فرزندتان درباره یک اتفاق مدرسه، دعوا با دوستش یا چیزی که باعث ناراحتی‌اش شده صحبت کند. واکنش اولیه والدین در چنین لحظه‌ای اهمیت زیادی دارد.
اگر پاسخ همیشگی این باشد:
«این که چیزی نیست!»
یا:
«تو زیادی حساس شدی.»
کودک ممکن است کم‌کم به این نتیجه برسد که بهتر است مشکلاتش را مطرح نکند.
در مقابل، جمله ساده‌ای مثل:
«می‌فهمم که ناراحتت کرده. می‌خوای برام تعریف کنی چی شد؟»
میتواند مسیر گفت‌وگو را باز نگه دارد.
۶. وقت باکیفیت، لزوماً برنامه عجیب‌وغریبی نیست
برای تقویت رابطه خانوادگی لازم نیست هر هفته برنامه خاصی داشته باشید. گاهی یک وعده غذایی مشترک، قدم زدن، بازی کردن یا حتی چند دقیقه گفت‌وگوی بدون حواس‌پرتی میتواند فرصتی برای ارتباط باشد.
روتین‌ها و مناسک خانوادگی میتوانند به ایجاد ارتباط عاطفی و احساس تعلق کمک کنند. نقش فعالیت‌هایی مثل وعده‌های غذایی خانوادگی و سنت‌های مشترک در ارتباط میان اعضای خانواده مهم است.
نکته مهم این است که این زمان فقط برای «نصیحت کردن» کودک نباشد.
اگر هر بار که کنار فرزندتان می‌نشینید قرار باشد درباره نمره، اتاق نامرتب یا تکالیفش صحبت کنید، احتمالاً خودش هم خیلی مشتاق تکرار این موقعیت نخواهد بود!
گاهی فقط با او باشید؛ بدون اینکه قرار باشد چیزی را اصلاح کنید.
۷. والدین لازم نیست همه مشکلات را به‌تنهایی حل کنند
گاهی با وجود تمام تلاش‌های خانواده، کودک همچنان با مشکلات عاطفی یا رفتاری روبه‌رو می‌شود. این موضوع لزوماً به معنی شکست والدین نیست.
سلامت روان کودک تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار دارد و خانواده تنها یکی از آنهاست. مشکلات مربوط به مدرسه، روابط دوستانه، تغییرات مهم زندگی و عوامل محیطی هم میتوانند نقش داشته باشند.
اگر تغییرات رفتاری یا عاطفی کودک شدید، مداوم یا نگران‌کننده شده‌اند، بهتر است والدین موضوع را با یک متخصص سلامت روان کودک یا نوجوان مطرح کنند.
پس بالاخره خانواده چقدر روی سلامت روان بچه‌ها اثر دارد؟
خانواده قرار نیست تمام مشکلات روانی کودک را ایجاد یا برطرف کند؛ سلامت روان نتیجه تعامل عوامل مختلف فردی، خانوادگی و محیطی است.
اما خانواده میتواند یکی از مهم‌ترین محیط‌های حمایتگر زندگی کودک باشد.
رابطه‌ای که در آن کودک احساس امنیت می‌کند، حرف‌هایش شنیده می‌شود، قوانین قابل فهمی دارد و می‌داند در زمان سختی میتواند روی بزرگسالان قابل اعتماد حساب کند، میتواند زمینه مناسبی برای رشد عاطفی و اجتماعی او فراهم کند.
در نهایت، شاید مهم‌ترین نکته برای والدین این باشد که قرار نیست پدر یا مادر بی‌نقصی باشند.چیزی که کودک بیشتر از هر چیز به آن نیاز دارد، رابطه‌ای امن و قابل اعتماد است؛ رابطه‌ای که در آن بداند حتی وقتی ناراحت است، اشتباه کرده یا مشکلی دارد، هنوز کسی هست که حرفش را بشنود.
جمع‌بندی
خانواده میتواند نقش مهمی در شکل‌گیری سلامت روان و رشد عاطفی و اجتماعی بچه‌ها داشته باشد. رابطه‌ای که در آن کودک احساس امنیت، محبت و حمایت می‌کند و میتواند بدون ترس درباره احساساتش حرف بزند، به او کمک می‌کند مهارت‌های بهتری برای کنار آمدن با چالش‌های زندگی پیدا کند.
البته هیچ خانواده‌ای همیشه آرام و بی‌نقص نیست و قرار نیست والدین هم همیشه بهترین واکنش ممکن را داشته باشند. چیزی که اهمیت دارد، ساختن یک رابطه امن، باثبات و حمایتگر و تلاش برای ترمیم رابطه بعد از روزهای سخت است. گاهی همین توجه‌های ساده و روزمره میتوانند برای سلامت روان کودک تفاوت بزرگی ایجاد کنند.
منبع
Parents and caregivers are essential to children’s healthy development
