بررسی متادیتا و اطلاعات فایل یکی از سریع‌ترین راه‌ها برای پیدا کردن سرنخ درباره یک تصویر مشکوک است. متادیتا می‌تواند زمان ثبت عکس، مدل دوربین یا تلفن، مختصات مکانی، جهت تصویر و نرم‌افزار استفاده‌شده برای ذخیره یا ویرایش آن را نشان دهد.

اما متادیتا شناسنامه غیرقابل‌تغییر تصویر نیست. این داده‌ها ممکن است هنگام ارسال در پیام‌رسان، گرفتن اسکرین‌شات یا تبدیل فرمت حذف شوند و با نرم‌افزارهای مختلف نیز قابل تغییر باشند. بنابراین نتیجه درست این نیست که وجود یا نبود متادیتا به‌تنهایی اصالت تصویر را ثابت می‌کند؛ ارزش اصلی آن در کنار هم گذاشتن چند سرنخ است.

متادیتا و اطلاعات فایل دقیقاً چه چیزی را نشان می‌دهند؟

متادیتا داده‌هایی هستند که همراه فایل ذخیره می‌شوند، اما بخشی از خود تصویر قابل مشاهده نیستند. در عکس‌های دوربین و تلفن همراه، این اطلاعات معمولاً با عنوان EXIF شناخته می‌شوند و ممکن است شامل موارد زیر باشند:

  • تاریخ و ساعت ثبت تصویر؛
  • مدل تلفن، دوربین و گاهی مشخصات فنی لنز؛
  • موقعیت مکانی، در صورتی که ثبت مکان فعال بوده باشد؛
  • جهت قرارگیری تصویر و برخی تنظیمات دوربین؛
  • نام نرم‌افزار یا دستگاهی که فایل را ایجاد و ذخیره کرده است؛
  • ابعاد، حجم، فرمت و زمان آخرین تغییر فایل.

اطلاعاتی مانند اندازه و فرمت بیشتر به خود فایل مربوط‌اند، نه لزوماً لحظه ثبت عکس. برای نمونه، تغییر اندازه تصویر یا ذخیره دوباره آن می‌تواند زمان آخرین تغییر را عوض کند، بدون آنکه زمان واقعی ثبت عکس تغییر کرده باشد.

چطور اطلاعات فایل یک تصویر را بررسی کنیم؟

در ویندوز

روی نسخه اصلی تصویر راست‌کلیک کنید، وارد بخش Properties شوید و در زبانه Details اطلاعات موجود را ببینید. در این بخش ممکن است تاریخ ثبت، ابعاد، نوع دوربین و نام برنامه‌ای که فایل را پردازش کرده است نمایش داده شود.

اگر گزینه‌ای وجود دارد که اطلاعات شخصی را از مشخصات فایل حذف می‌کند، پیش از انتخاب آن یک نسخه کپی بسازید. حذف متادیتا برگشت‌پذیر نیست و ممکن است بررسی بعدی را دشوار کند.

در تلفن همراه

در بسیاری از گوشی‌ها با باز کردن عکس در برنامه گالری و انتخاب گزینه‌هایی مانند اطلاعات، جزئیات یا مشخصات می‌توان بخشی از داده‌ها را دید. مسیر دقیق این گزینه در اندروید و آیفون، و حتی بین مدل‌های مختلف یک برند، یکسان نیست.

اگر تصویر از پیام‌رسان ذخیره شده باشد، ممکن است اطلاعات اصلی دیگر وجود نداشته باشد. برای بررسی دقیق‌تر، فایل اصلی را بخواهید و از فرستنده درخواست کنید آن را به‌صورت فایل یا سند ارسال کند، نه به شکل تصویر فشرده‌شده.

با ابزارهای تخصصی

ابزارهای تحلیل متادیتا می‌توانند فیلدهای بیشتری را نمایش دهند؛ از جمله بخش‌هایی که در گالری تلفن یا پنجره مشخصات ویندوز دیده نمی‌شوند. هنگام استفاده از سرویس‌های آنلاین ناشناس، عکس‌های خانوادگی، تصاویر کودکان یا عکس‌های دارای اطلاعات مکانی را بارگذاری نکنید. بسیاری از این فایل‌ها ممکن است نشانی محل زندگی یا زمان رفت‌وآمد را آشکار کنند.

کدام نشانه‌های اطلاعات فایل مشکوک هستند؟

هیچ فیلد واحدی به‌تنهایی حکم جعل را صادر نمی‌کند. آنچه اهمیت دارد، ناسازگاری میان اطلاعات فایل و ادعایی است که درباره تصویر مطرح شده است. برای مثال، این موارد ارزش بررسی بیشتر دارند:

  • نام یک نرم‌افزار ویرایش تصویر در فایل دیده می‌شود، در حالی که تصویر به‌عنوان عکس خام دوربین معرفی شده است.
  • تاریخ ثبت با ترتیب زمانی رویداد یا تصاویر دیگر همان مجموعه سازگار نیست.
  • مدل دستگاه با مشخصاتی که فرستنده درباره نحوه گرفتن عکس گفته، همخوانی ندارد.
  • تصویر ادعاشده به‌عنوان عکس قدیمی، با دوربین یا نرم‌افزاری ساخته شده که بعداً عرضه شده است.
  • فایل پسوندی مانند JPG دارد، اما ساختار یا نوع واقعی آن با پسوند ادعاشده هماهنگ نیست.
  • چند تصویر ظاهراً متعلق به یک دوربین هستند، اما الگوی اطلاعات آن‌ها به‌طور غیرعادی متفاوت است.

این نشانه‌ها ممکن است دلایل بی‌خطر هم داشته باشند؛ برای نمونه، عکس پس از ویرایش، انتقال بین دستگاه‌ها یا ذخیره در یک برنامه دیگر دوباره ساخته شده باشد. به همین دلیل باید به جای برچسب‌زدن فوری، نتیجه را به شکل احتمال و نیاز به بررسی بیشتر بیان کرد.

چرا نبودن متادیتا به معنی جعلی بودن عکس نیست؟

شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها معمولاً برای کم کردن حجم تصاویر، آن‌ها را فشرده و دوباره ذخیره می‌کنند. در این فرایند، تاریخ ثبت، مختصات مکانی و مدل دوربین ممکن است حذف شود. اسکرین‌شات، عکس‌گرفتن از صفحه، ارسال از طریق بعضی برنامه‌های ویرایش و تبدیل PNG به JPG نیز می‌تواند همین نتیجه را داشته باشد.

از طرف دیگر، متادیتای موجود هم الزاماً قابل اعتماد نیست. نرم‌افزارهای ویرایش عکس می‌توانند بعضی فیلدها را تغییر دهند و حتی تاریخ یا مدل دستگاه را به شکل دلخواه وارد کنند. بنابراین وجود اطلاعات کامل و ظاهراً طبیعی، تضمین نمی‌کند که پیکسل‌های تصویر دست‌کاری نشده‌اند.

یک روش عملی برای بررسی تصویر مشکوک

  1. نسخه اصلی را حفظ کنید: تصویر را دوباره ذخیره یا ویرایش نکنید و اگر ممکن است فایل دریافت‌شده را جداگانه نگه دارید.
  2. مشخصات پایه را ثبت کنید: فرمت، حجم، ابعاد، نام فایل و زمان دریافت را یادداشت کنید.
  3. متادیتا را بخوانید: تاریخ ثبت، مدل دستگاه، نرم‌افزار و موقعیت مکانی را بررسی کنید.
  4. ناسازگاری‌ها را مقایسه کنید: اطلاعات فایل را با توضیح فرستنده، زمان رویداد و تصاویر دیگر بسنجید.
  5. منبع انتشار را جدا بررسی کنید: یک تصویر معتبر ممکن است از منبعی نامعتبر بازنشر شده باشد و برعکس.
  6. نتیجه را قطعی اعلام نکنید: برای اثبات دست‌کاری، تحلیل بصری، مقایسه با نسخه‌های دیگر یا بررسی تخصصی هم ممکن است لازم باشد.

در عکس‌های خانوادگی، پیش از ارسال فایل اصلی به دیگران به اطلاعات مکانی توجه کنید. متادیتا گاهی می‌تواند مختصات محل ثبت عکس را منتقل کند؛ بنابراین بررسی اصالت و حفظ حریم خصوصی باید هم‌زمان انجام شود.

جمع‌بندی بررسی متادیتا و اطلاعات فایل

بررسی متادیتا و اطلاعات فایل راهی سریع برای پیدا کردن سرنخ‌های فنی درباره یک تصویر است، نه آزمونی قطعی برای تشخیص جعلی بودن آن. تاریخ‌ها، مدل دستگاه، نام نرم‌افزار و مشخصات فایل را کنار زمینه انتشار و ادعای همراه تصویر قرار دهید. حذف شدن داده‌ها معمولاً چیزی را ثابت نمی‌کند و وجود داشتنشان هم تضمین اصالت نیست؛ نتیجه قابل اعتماد از مقایسه چند نشانه مستقل به دست می‌آید.